Аавын ажил явдал дуусаад гурав дахь хоногийнхоо үүрээр би галын өрөөний цонхоор харж зогсоод цочихдоо аягатай цайгаа алдах шахав. Манай хашааны мухарт байх хуучин модон пингийн ёроолыг нутгийнхны хорин жилийн турш цээрлэж, хүүхэд нохойгоо ч ойртуулдаггүй «Хэлгүй» Балдан өвгөн хүрзээр малтаж зогслоо. Би гартаа лоом шүүрч аваад гарах гэснээ пингийн хаалган дээр хадаастай байсан аавын хуучин цоож аль хэдийн мултарч, харин өвгөний хажууд аавын минь насан туршдаа хэнд ч үзүүлэлгүй дэрэн доороо нууж ирсэн мөнгөн тоногтой хэт хутга хэвтэж байхыг хараад хөшиж орхив. Тэр өглөө Балдан өвгөн манай хашаанаас хулгай хийх гэж ирээгүй, харин миний сайн хүн гэж бодож явсан эцгийн маань болон энэ сумын хамгийн нэр хүндтэй гурван хүний хорин жил булшилсан цуст нууцыг ухаж гаргах гэж байсныг би яахин мэдэх билээ.

---

Хөвсгөлийн баруун захын, уулсаар хүрээлэгдсэн манай жижигхэн сууринд Балдан өвгөнийг мэдэхгүй хүн үгүй. Уулын мухарт, нурж унах шахсан шавар тагзанд ганцаар амьдрах тэр өвгөн хорин жилийн өмнө болсон «Хар сайрын нуранги»-аас амьд үлдсэн цорын ганц хүн гэгддэг байв. 1998 оны намар сумын таван залуу уулын гүн рүү алтны судал хайж яваад хадны нурангид дарагдаж, нэг нь амиа алдан, гурав нь эсэн мэнд эргэж ирсэн гэдэг. Харин Балдан тэр ослоос хойш хэл орж чадахаа больж, ухаан санаа нь орон гаран болсон хэмээн нутгийнхан ярьдаг байлаа.

Гэвч хачирхалтай нь, ослоос амьд ирсэн нөгөө гурван залуу болох миний аав Дамдин, сумын Засаг дарга асан Сүхээ, сумын хамгийн баян наймаачин Хүрэлээ гурав тэр намраас хойш гэнэт л хөлжиж эхэлсэн юм. Манайх гэхэд л хавар нь шөлний хонио зээлээр авч байсан айл атлаа өвөл нь ачааны ЗИЛ-130 машин авч, Хүрэлээ гуай аймгийн төвд хоёр ч дэлгүүр нээж, Сүхээ гуай сумынхаа хамгийн том хашаа байшинг барьж билээ. Хүмүүс тэднийг «Бурхан тэтгэж, нурангинд дарагдахынхаа өмнө жаахан юм олсон улс» гэж шивнэлддэг байв.

Харин Балдан өвгөн тэр гурвын барааг харах бүрдээ хоолойгоо хяхтнуулан орилж, чулуу шороо цацан дайрдаг байсан тул сумынхан түүнийг «Галзуу солиот», «Хүний аз хийморьт атаархсан бузар өвгөн» хэмээн ад үздэг болсон юм. Бүр Хүрэлээ гуай хэдэн залууст архи өгч явуулаад Балдан өвгөнийг сумын төв рүү орж ирэх бүрд нь зодуулж, уул руу нь хөөлгөдөг байсныг би бага байхдаа зөндөө л харж өссөн.

Тэр бүрд миний аав л ганцаараа дуугардаггүй байлаа. Хүрэлээ, Сүхээ хоёр манайд ирж архидах бүрдээ Балданг хараан зүхэж, «Тэр хэлгүй золигийг нэг мөсөн сэтгэцийн эмнэлэгт тушаачихъя» гэхэд аав хөмсгөө зангидан чимээгүйхэн тамхиа татаж суудаг сан. Тэгсэн атлаа сар бүрийн шинийн гуравны шөнө аав хэнд ч хэлэлгүй эмээл хазаараа үүрч гараад, уулын мухар луу явдаг зуршилтай байв. Ээж асуухаар «Мал хуй эргүүлчихээд ирье» гэх боловч мориныхоо ганзаганд заавал нэг уут гурил, боодол цай, хөлдүү махны гуя тэгнэж явдаг байсныг би хожим л анзаарсан юм.

---

Аав минь өнгөрсөн өвлөөс хойш уушгины хүнд өвчнөөр хэвтэрт орж, өдөр ирэх тусам турж эцсээр хаврын тэргүүн сард амьсгал хураах дөхлөө. Нас барахынхаа урьд шөнө аав намайг орныхоо толгойд дуудаж суулгаад, чичирсэн гараараа миний бугуйнаас тас зуурсан юм. Түүний нүдэнд үхлийн айдас биш, харин амьддаа хэлж чадаагүй ямар нэгэн аймшигтай гэмшлийн сүүдэр хургаж байлаа.

— Миний хүү... Аавыгаа өнгөрөхөөр Хүрэлээ, Сүхээ хоёр манай хашааны хойд пинг буулгаж өгье гэж хэлнэ. Чи тэр хоёрыг пин рүү хурууны үзүүр ч хүргэж болохгүй шүү, — гэж аав тасалданги хоолойгоор шивнэв.

— Яагаад тэр билээ аав аа, тэр хуучин пинд чинь эвдэрхий тэрэгний дугуйнаас өөр юу ч байхгүй шүү дээ, — гэхэд аавын нүднээс бүлээн нулимс хацар даган урссан юм.

— Тэнд миний нүгэл бий... Хэрэв намайг нүд аниснаас хойш гурав хоногийн дотор Балдан манай хашаанд орж ирвэл чи түүнд гар хүрч болохгүй. Харин ч хашааны хаалгаа дотроос нь түгжээд, юу хийхийг нь дуугүй хараарай. Тэр хүн чиний бодож явсан шиг солиотой хүн биш...

Ингэж хэлээд аав минь хий ханиалгасаар ухаан алдаж, үүр цайхад эргэж сэрэлгүй бурхан болсон билээ.

---

Оршуулгын өдөр аавын хэлсэн үг яг ёсоороо биелэх нь тэр. Буяны цайллага тарж, улс амьтан явсны дараа Хүрэлээ, Сүхээ хоёр үлдээд, над руу их л санаа тавьсан царай гарган дөхөж ирэв. Хүрэлээ гуай миний мөрөн дээр гараа тавиад:

— Дүү хүү, аавын чинь сүнс хоргодох вий. Хойд талын чинь муу пин нурах гэж байна лээ. Ах нь маргааш өглөө трактор явуулаад газрын хөрстэй нь тэгшлүүлээд, шинэ амбаар бариулж өгье, — гэхэд Сүхээ дарга хажуунаас нь «Тийм шүү, маргааш эртхэн буулгачихъя» хэмээн яаран дэмжив.

Тэр хоёрын нүд миний гашуудлыг хуваалцах биш, харин цонхны цаана харагдах хуучин пин рүү шуналтай атлаа түгшүүртэйгээр гүйлгэн харж байсныг би тэр мөчид анзаарсан юм.

Гэтэл маргааш өглөө нь Хүрэлээ гуайн трактор ирэхээс урьтаж, үүрийн таван жингээр Балдан өвгөн пингийн шалыг хуу татан газар ухаж зогсох нь тэр. Би аавынхаа захиасыг санаж, хашааныхаа хаалгыг дотроос нь төмөр чагтаар түгжээд пин рүү чимээгүйхэн дөхөж очлоо.

Балдан өвгөн намайг орж ирэхийг хараад огтхон ч цочсонгүй. Түүний нүдэнд нөгөө сумын төвөөр орилж гүйдэг галзуу солиотой хүний харц ор мөргүй алга болж, харин ч маш эрүүл, хүйтэн бөгөөд гунигтай харц тодорч байв. Тэр газар доороос зэвэнд идэгдсэн цэргийн ногоон төмөр хайрцаг гаргаж ирээд, шавар шавхай болсон гараараа тагийг нь арчлаа. Тэгснээ хорин жилийн турш ганц ч үг дуугараагүй гэгддэг өвгөн над руу эгцлэн хараад цэвэрхэн, сөөнгө хоолойгоор…