ШӨНИЙН АЖИЛ

1937 оны арваннэгдүгээр сарын сүүлчээр Долгор сураггүй болсон ахынхаа дууг архивын шалны цаанаас сонсов.

Аймгийн төвийн хуучин захиргаанд тэр бичээчээр ажиллаад гурван сар болж байлаа. Өдөржин ирсэн тушаал, баривчлагдсан хүмүүсийн нэрсийг том дэвтэрт хуулна. Орой бүр дэвтрээ шүүгээнд цоожилж, түлхүүрийг дарга Сүрэнд өгдөг журамтай.

Тэр өдөр цас эрт орж, цонхны завсраар шургах салхи дэнгийн галыг бөхийлгөв. Долгор сүүлчийн хуудсыг эргүүлэхэд танил нэр харагдлаа.

Гомбо.

Эцгийнх нь нэрийг уншаад энэ хүн ах нь мөн гэдгийг мэдмэгц Долгор ширээний ирмэгээс зуурчээ. Гомбыг хоёр сарын өмнө шөнөөр авч явсан. Ээж нь хаашаа хүргэснийг нь асуухаар хоёр ч удаа ирсэн ч хаалган дээрээс буцаасан юм.

Тэр нэрийн ард «шилжүүлэв» гэсэн ганц үг байв. Хаашаа гэдэг нь үгүй.

Долгор хуудсыг хааж чадсангүй. Ахыг нь авч явсан шөнө ээж нь хаалга хүртэл араас нь гүйж, гутлыг нь ч өгч амжаагүй билээ. Гомбо авч явсан хүмүүсийн яаруулсанд эсгий шаахайгаа углаад гарсан тул өвлийн гутал нь тотгоны дэргэд үлдсэн юм. Түүнээс хойш ээж нь уг гутлыг хэнээр ч хөдөлгөхгүй, өглөө бүр хажуугаар нь гарахдаа тоосыг нь арчина.

Нэг өдөр Долгор гутлыг нь авдарт хийе гэхэд ээж нь:

— Ирэхэд нь хаана байгааг нь хэлж чадахгүй бол яах юм бэ? — гэж асуусан.

Долгор юу ч хэлээгүй. Ээж нь хүүгээ ирнэ гэдэгт итгэж байна уу, эсвэл итгэхгүй бол амьдарч чадахаа байчих гээд байна уу гэдгийг ялгаж чадаагүй юм.

Гомбо явахынхаа өмнөх орой дүүгийнхээ шинэ ажлын тухай асуужээ. Долгор үзэг барьж сурсан, захиргаанд хэрэгтэй хүн болсон гэж баярлан ярьсан. Ах нь баярыг нь хуваалцсан ч явахдаа нэг зүйл захисан санагдав.

— Бичсэн цаасаа гарынхаа өмнө нэг уншиж байгаарай. Хүн бусдын хэлснийг хуулах амархан, харин тэр үг нь хэнд очихыг мэдэх хэцүү.

Тэр үед Долгор үүнийг бичээчийн ажилд өгөх энгийн зөвлөгөө гэж бодсон. Сүүлийн саруудад ирсэн нэрсийг хуулж суухдаа тэр үгийг олон санасан ч үүргээ биелүүлэхээс өөр юу хийхээ мэдээгүй.

Ээж нь захиргаанд хамгийн сүүлд ирсэн өдөр Долгор түүнийг цонхоор олж харжээ. Хөх алчуурынхаа үзүүрийг хоёр гараараа атгасан ээж нь үүдний жижүүрт юм хэлж байв. Жижүүр дотогш орж Сүрэнтэй ярьчхаад буцаж гарсан. Төд удалгүй ээж нь алхсаар булан тойрон алга болов.

Долгор гүйж очих гэсэн ч тухайн өдөр гарах бичгээ дуусгаагүй байлаа. Сүрэн түүнд «Ажлын цагаар гадуур явах хэрэггүй» гэж хэлсэн. Долгор суудалдаа буцаж, хуудасны зах дээр дуссан бэхийг хатаахыг хүлээсэн юм. Орой гэртээ харихад ээж нь захиргаанд очсоноо хэлээгүй. Долгор ч харснаа хэлж зүрхлээгүй.

Одоо ахынх нь нэр хэдхэн хурууны цаана байхад тэр өөрөөсөө нэг л зүйл асууна. Хэрэв энэ мөрийг ээждээ үзүүлбэл хүлээлтийг нь багасгах уу, эсвэл мэдэхгүй газар руу нь улам холдуулах уу?

Долгор цаасны захыг зөөлөн илээд, огноог цээжиллээ. Дэвтрийг шууд авч гарч болохгүй. Гэхдээ тэмдэглэж авах жижиг цаас түүнд байв. Тэр ханцуй дотроосоо халаасны дэвтрээ гарган огноог бичих гэтэл коридорт гутлын чимээ ойртжээ. Долгор үзгээ тавьж, жижиг дэвтрээ далд хийв.

Тэр гартаа бэх түрхсэнийг сая анзаарав. Ханцуйдаа арчих гэсэн ч бор даавуун дээр хар толбо тод үлдэхээс эмээж, ширээний хажуу дахь алчууранд шингээлээ. Алчуур дээр өмнөх бичээчдийн орхисон толбо олон байв.

Цонхны цаана нэг нохой хуцаж эхлэв. Долгор дууг нь сонсонгоо ахынхаа нэрийг дахин уншлаа. Зөв бичсэн эсэхийг нь нягталж буй мэт харагдах болов уу гэж бодоод, мөрийн хажууд цэг тавив. Хэн нэгэн дэвтрийг эргүүлж үзвэл түүнийг зогсож удаан ширтсэнийг нь мэдэхгүй.

Гутлын чимээ хаалганы цаана зогслоо. Долгор үзгээ дахин гартаа авч, нээлттэй дэвтрийн хуудасны захад тавив. Үзгийн үзүүрээс унасан нэг дусал бэх цаасан дээр аажим тархахыг хараад тэр алчуураа ойртуулсан ч арчсангүй. Хуудас цоорвол тайлбар өгөх хэрэгтэй болно. Нэрсийн аль нэг нь ахынх шигээ хэн нэгний гэрт хүлээгдэж байгаа гэж бодохоос салахгүй байлаа.

— Наадахыг өнөө шөнөд нь дуусга, — гэж Сүрэн үүднээс хэллээ.

Долгор цочин босов. Сүрэнгийн зүүн хөмсөгний дээрх сорви дэнгийн гэрэлд цайрч харагдана. Тэр ширээн дээр нимгэн хавтас тавиад дэвтэр рүү хяламхийв.

— Энд бичигдсэн хүнийг мэдэх үү?

— Нэр ижил хүн олон байдаг.

Сүрэн хэсэг ширтсэнээ цонхны хөшгийг татлаа.

— Цасанд харих хэрэггүй. Энд хоно. Хонгилын хаалганд л бүү хүрээрэй.

Тэр ингэж хэлээд явсан ч түлхүүрээ Долгорт үлдээсэнгүй. Гаднаас нь түгжих төмөр тачигнахад Долгор үүд рүү гүйн очив. Бариул хөдөлсөнгүй.

Удалгүй барилгын доороос нэг хүн ханиалгав.

Ханиалга хуурай, удаан үргэлжилж, төгсгөлд нь амьсгаа нь шуугих нь хүртэл сонсогдов. Долгор тэр дууг танина. Ах нь багаасаа өвөл болохоор ингэж ханиалгадаг байсан.

— Гомбо ах аа?

Шалны цаанаас хариу ирсэнгүй.

Долгор дэнгээ барин шатаар уруудав. Хонгилын модон хаалганд хүрэхэд дэнгийн дөл бөхчихлөө. Доогуур нь цагаан хяруу нарийн судал болон мөлхөж байв. Долгор хөлөө татан зогстол цаанаас нь хүн хумсаараа мод маажих шиг чимээ гарав.

Тэгээд нэг хоолой шивнэв.

— Долгор... миний нэрийг яагаад бичсэн юм бэ?

ХААЛГАНЫ ЦААНА

Долгор хаалганд чихээ наах гэтэл цаанаас нь гурван удаа тогшив. Гомбо багадаа гэртээ орой ирэхдээ ингэж тогшдог байлаа: хоёр удаа ойрхон, нэгийг нь зайтай.

— Та үнэхээр мөн үү?

— Ээж яасан бэ?

Асуулт нь ахынх нь дуугаар гарсан ч нэг л хачин, яг модны цаана бус, хананы гүнээс сонсогдож байв.

— Хүлээж байгаа. Таныг асуусаар л...

Долгорын хоолой зангирав. Ээж нь өдөр бүр гэрийнхээ үүдэнд үнээ саахдаа зам ширтдэг тухай хэлэхийг хүссэн ч хэлж чадсангүй. Тэр хүйтэн модонд алгаа хүргэв.

— Таныг хаашаа шилжүүлсэн юм бэ?

Цаана нь хэсэг чимээгүй болов.

— Намайг энд авчраагүй.

— Тэгвэл яаж...

Дээрээс үүдний цоож эргэх чимээ гарлаа. Долгор гараа хаалганаас авч, дэнгээ асаахаар шүдэнз хайв. Халаасанд нь шүдэнз байсангүй.

Сүрэн шатны дээд гишгүүр дээр дэн барин зогсож байв.

— Чамд юу гэж хэллээ?

— Доор хүн байна.

— Тэнд хүн байхгүй.

Түүний хоолой ууртай биш, ядарсан сонсогдов. Сүрэн доош бууж ирээд хаалганы бариулыг шалгав. Хуруу нь төмөрт хүрмэгцээ агшиж, тэр гараа бушуухан татлаа.

— Тэгвэл онгойлгоод үзүүлчих.

Сүрэн хариулсангүй. Дэнгийн гэрэлд түүний алган дээр цагаан хяруу наалдсан харагдав.

— Хоёр сарын өмнө энэ хонгилд хуучин бүртгэлүүдийг буулгасан. Тэр шөнөөс хойш дуу гардаг болсон. Нэрийг нь бичсэн хүмүүсийн дуу.

— Тэд амьд байгаа юм уу?

— Би мэдэхгүй.

Долгор түүний нүүрийг ширтэв. Сүрэн харцаа бурууллаа.

— Маргааш комисс ирнэ. Хуучин дэвтрүүдийг шатаах тушаалтай. Өнөө шөнө чи надад нэг юм хуулж өгнө.

— Юу?

— Шатаах баримтын жагсаалт. Нэрсийг нь гаргацтай хуул.

Тэр Долгорыг дээш дагуулан өрөөнд оров. Хавтсыг нээхэд дотор нь нойтон мэт бараан толботой хэдэн хуудас байв. Нэр бүрийн ард огноо, товч тэмдэглэл бий. Зарим нэрийг нь хараар дарж зуржээ.

Долгор эхний мөрийг хуулахад доор нь сулхан тогшив. Дараагийн нэрийг бичмэгц өөр хоолой уйлагнав. Гурав дахь нэр дээр дэнгийн дөл агшин зуур хөхөрч, шалан дээр тогтсон сүүдэр нь ширээнээсээ холдон суналаа.

Сүрэн түүнийг харсан ч юу ч хэлсэнгүй.

— Та эдгээрийг шатаах гэж байгаа юм уу, эсвэл нэрсийг нь арилгах гэж байгаа юм уу?

Сүрэн үзгээ аваад түүний бичсэн хуудсан дээрх нэг нэрийг дарж зурав. Доороос сонсогдох уйлах чимээ тасрав.

Тэр чимээгүйд Долгорын хөл дор нэгэн танил хоолой тодхон сонсогдлоо.

— Долгор оо, энэ удаа намайг битгий бичээрэй.