ДУУ ЧИМЭЭ

Нуур ширгэснээс хойш долоон жил өнгөрчээ. Түүний ёроолд бид машинтай явж, хүүхдүүд дугуй унадаг болсон. Гэтэл тэр шөнө тэндээс хонх дуугарав.

Би сумын усны хэмжилтийн цэгт ажилладаг. Борооны дараа хуурай сайрт ус тогтож байгаа эсэхийг шалгахаар очиход харуул Даваа ах түрүүлээд ирчихсэн байлаа.

— Чи бас сонссон уу? — гэв.

Хонхны дуу салхинд нэг удаа тод, дараа нь алсаас сонсогдох шиг болов. Гэрэл тусгахад нуурын ёроолын шаварт бөөрөнхий төмөр зүйл цухуйжээ. Би ойртох гэтэл Даваа ах ханцуйнаас минь татав.

— Тийш ганцаараа битгий яв. Энд ус хаанаас ч орж ирж болно.

Бид эргийн өндөрлөг дээрээс харсаар байтал хонхны дуу гэнэт зогсов. Шаврын дээгүүр хүүхдийн нойтон мөр гарсан байлаа. Мөр ус руу биш, хуучин усны станц руу чиглэжээ.

МӨР

Хүүхэд энэ хавьд байж магадгүй тул бид эхлээд сумын хэсгийн төлөөлөгчид мэдэгдэв. Сая орсон борооны дараах шавар гүн байж болох учраас эрэн хайх хүмүүс иртэл эргээс холдсонгүй.

Мөр усны станцын хаалга руу чиглэн цааш харагдсангүй. Хаалга хаалттай байв. Даваа ах станцыг арван жилийн өмнө хаасан, түлхүүрийг нь захиргаанд хадгалдаг гэв.

Гэтэл цонхны цаана бүдэгхэн гэрэл аслаа. Хэн нэгэн дотор нь байгаа бололтой.

— Тэнд хүн байна! — гэж би хашхирав.

Гэрэл унтарсан ч дотроос жижигхэн хонх дахин дуугарав. Би сая нуурын ёроолоос сонссон дуу яг мөн эсэхийг ялгаж чадсангүй.

БИДНИЙ МАРТСАН ДОХИО

Станцын цонхонд ассан гэрэл ганцхан агшин харагдаад унтарсан тул Даваа ах бид хоёр дуугаа хураан чагналаа. Дахиад хонх дуугарав. Энэ удаа төмөр хаалганы цаанаас гарч байгааг бид ялгаж сонсов.

— Дотор хүн байвал хаалга тогшоорой! — гэж Даваа ах хашхирлаа.

Хариуд нь хоёр удаа сулхан тогших чимээ гарав. Би утсаар хэсгийн төлөөлөгчид дахин холбогдож, станцын түлхүүрийг яаралтай авчрахыг хүсэв. Тэр замдаа яваа, харин хуучин далангийн ойролцоо ус гүйж болзошгүй тул эргээр нь тойрч ирнэ гэв.

Бид станц руу ойртохгүй байхаар шийдлээ. Хуурай мэт харагдах шаврын доор гүн нойтон хэсэг байж болно. Хэрэв бид өөрсдөө шигдвэл дотор байгаа хүнд ч тусалж чадахгүй.

— Намайг сонсож байвал тайван байгаарай! Тусламж ирж байна! — гэж би хашхирав.

Дотроос нарийхан хоолой «За» гэж хариулав. Хүүхэд мөн болох нь тодорхой болсон ч хэдэн хүн байгааг бид мэдсэнгүй. Даваа ах хаалганы дэргэдэх цонх руу гэрэл тусгаж, хэн нэгэн харагдаж байгаа эсэхийг ажиглав.

Тэр зуур би станцын хуучин төлөвлөгөөг сумын архивын ажилтнаас асуулаа. Унтаж байсан эмэгтэй утсаа авсандаа эхлээд гайхсан ч нөхцөл байдлыг сонсоод захиргааны өрөөнд очиж үзнэ гэв. Надад ганцхан асуулт байв: хаалганаас өөр гарц бий юу?

Даваа ах багадаа энэ станцад аавынхаа араас байнга ирдэг байжээ. Тэр нэг жижиг цонх байсан гэж санаж байсан ч аль талд гэдгийг хэлж чадсангүй.

— Бид нуурын усыг эндээс хардаг байлаа. Аав минь хэмжилтийн шугамын тоог хэлж өгөөд, би дэвтэрт нь бичдэг байсан.

— Хонхны тухай санаж байна уу?

— Санаж байна. Гэхдээ дуу нь ийм байсан эсэхийг мэдэхгүй. Олон жил өнгөрчээ.

Түүний дуунаас эргэлзээ мэдрэгдэв. Сумынхан Даваа ахыг нуурын тухай бүхнийг мэддэг гэдэг. Харин тэр өөрөө мартсан зүйл байгаагаа нуухгүй хэлж байлаа.

Хуурай сайрын цаанаас усны чимээ сонсогдов. Эхэндээ салхи өвс хөдөлгөж байна гэж бодсон ч гэрэл тусгахад нарийхан урсгал шаврын дундуур гялалзав. Би цаг, ус хүрсэн газрыг тэмдэглэн, төлөөлөгчид мэдээлэв. Хуучин шороон замаар ирэх нь аюултай байж магадгүй.

Утас дахин дуугарахад архивын ажилтан байв. Зураг дээр станцын арын хананд жижиг үйлчилгээний хаалга тэмдэглэсэн аж. Гэхдээ олон жилийн өмнө түүнийг дотроос нь бэхэлсэн гэсэн бичиг дагалджээ.

— Түлхүүр иртэл хүлээх нь дээр, — гэж Даваа ах хэлэв.

Бид хүүхдүүдтэй үе үе ярьж, нэрийг нь асуусангүй; айсан үед нь аль болох энгийн хариулж болох асуулт тавилаа. Хүйтэн байгаа эсэх, ус орж ирж байгаа эсэхийг лавлахад дотор нь хуурай, хоёр хүн байгаа гэв.

Гэнэт цонхны гэрэл дахин асав. Энэ удаа жижиг гар шилэнд хүрч, биднийг хараад даллалаа. Би хариуд нь гараа өргөв. Алсын харанхуйгаас машины гэрэл үзэгдэхэд Даваа ах амьсгаагаа удаан гаргалаа.

Гэхдээ нуурын ёроолын хонх дахиад нэг удаа дуугарав. Хүүхдүүдийн байгаа станцын цонх түүнээс хол байлаа. Тэгвэл хоёр дахь дуу хаанаас гарч байв?

БАРИЛГЫН ЗУРАГ

Төлөөлөгчийн машин эрэг дээр ирэхэд бид гараараа дохио өглөө. Түүнтэй хамт сумын онцгой байдлын ажилтан, станцын түлхүүр авчирсан захиргааны нярав иржээ. Тэд усны урсгал нэмэгдэж байгааг хармагцаа ойр орчмын хүмүүсийг эргээс холдуулав.

Даваа ах няравт станцын жижиг цонхны тухай ярьж, архивын зураг дээр арын хаалга байгаа тухай тайлбарлав. Нярав түлхүүрийн багцыг шалгаад аль нь тэр хаалганых болохыг мэдэхгүй гэв.

— Эхлээд гол хаалгаар очно. Хэрэв зам нь аюултай бол өөр гарц хайя, — гэж онцгой байдлын ажилтан хэллээ.

Тэр станц хүрэх хуурай замыг гэрлээр шалгаж, нөгөө ажилтантайгаа олс, гар чийдэнгээ авч явлаа. Бид эрэг дээр үлдэж, хүүхдүүдтэй хааяа дуугаар харилцан, тусламж ирснийг хэлж байв.

Хуурай ёроолын доогуур ус гүйж байхыг би энэ ажилд орсноосоо хойш мэддэг болсон. Гадарга дээр хатуу харагдах хэсэг хэдхэн алхмын дараа нойтон шавар болж өөрчлөгдөж болно. Тиймээс ажилтнууд биднийг дагуулалгүй явсан нь зөв байв. Би өөрийн хийх зүйлдээ анхаарч, сайраар ирж буй усны түвшин, цагийг тэмдэглэв.

Даваа ах гар чийдэнгээ унтрааж, чихээ тавин зогслоо. Хонх дахин дуугарахгүй байв.

— Та аавтайгаа энд ирдэг байснаа ярьсан. Тэр үед ус ингэж гэнэт орж ирдэг байсан уу?

— Зарим жил. Хамгийн аюултай нь энд бороо ороогүй байхад ууланд орсон бороо ирдэг байсан. Хүмүүс хуурай тэнгэр хараад юу ч болохгүй гэж бодно.

Тэр эцэг нь усны дуу, салхины чиглэл, хөвүүрийн дохиог хамтад нь ажигладаг байсныг хэллээ. Хөвүүр гэж юу байсныг би асуухад тэр нуурын ёроол руу заав.

— Ус ирэхээр дээшилдэг жижиг төмөр сав байсан. Татлагатай холбочихсон. Гэхдээ тэр нь өдий хүртэл байгаа гэдэгт би эргэлзэж байна.

— Хонхыг тэр хөдөлгөсөн байж болох уу?

— Байж болно. Гэхдээ шалгаж үзээгүй байж хэлж болохгүй.

Ажилтнууд гол хаалганд хүрч, түлхүүрүүдээс нэгийг нь цоожинд тааруулахаар оролдов. Бид амьсгаа даран хүлээж байтал нуурын зүгээс хонх дахин дуугарлаа. Энэ удаа түүний дуу станцаас бус ус хүрч буй газраас гарсныг ялгаж сонсов.

ХҮЛЭЭЛТ

Эрэг дээр зогсож байхад гар чийдэнгийн батарей суларч эхлэв. Би гэрлээ зөвхөн станцын хаалга руу тусгаж, бусад үед унтраахаар шийдлээ. Даваа ах машиныхаа гэрлийг асааж болох ч газар нойтон, машин ойртуулах нь аюултай тул хөдөлгөсөнгүй.

Станцын доторх хүүхэд дахиад хаалга тогшив. Би гараа амандаа авч:

— Бид энд байна. Хаалгаа хүчээр онгойлгох гэж бүү оролдоорой, — гэж хэллээ.

Тэр ойлгосноо нэг удаа тогшин мэдэгдэв. Даваа ах цаг руугаа харлаа. Ажилтнууд хаалганы дэргэд хүрсэн ч хүүхдүүдийг гаргахыг хүлээх минут бүр удаан санагдаж байв.

Усны чимээ ойртсон мэт сонсогдоход би түүний байрлалыг гэрлээр шалгаж, тэмдэглэлдээ цагийг нь бичив. Энэ шөнө дуугарсан хоёр хонхны учрыг дараа нь олж болно. Харин одоо станцын дотор байгаа хүмүүсийг аюулгүй гаргах нь хамгийн түрүүнд тавигдах зүйл байлаа.

ХААЛГАНЫ ЦААНАХ ХҮҮХДҮҮД

Хүлээх зуур би хүүхдүүдээс нэрийг нь асуух уу гэж бодлоо. Айсан үед нь олон асуулт тавих нь улам сандрааж магадгүй. Харин бие нь зүгээр эсэх, дотор нь ус орж байгаа эсэхийг мэдэх шаардлагатай байв.

— Та хоёрын аль нэг нь бэртсэн үү? — гэж би хашхирав.

— Үгүй, — гэж нэг нь хариулав.

— Дотор ус орж байна уу?

— Үгүй. Гэхдээ хаалга нээгдэхгүй байна.

Тэдний хоолойг сонсоход манай талаас станц хүртэл хэр хол байгааг илүү мэдэрлээ. Бид чанга ярьж байсан ч салхи зарим үгийг тасалж орхино. Даваа ах машиныхаа гэрлийг станц руу чиглүүлэх санал гаргасан ч зам шавартай тул машиныг хөдөлгөхгүй байхаар шийдэв.

Би төлөөлөгчтэй дахин холбогдон хүүхдүүдийн хэлснийг дамжуулав. Тэр түлхүүрийг шалгаж байгаа, онцгой байдлын ажилтнуудтай хамт гол хаалганд хүрсэн гэв. Бид тэдний чийдэнгийн гэрэл хаалганы дэргэд хөдөлж байгааг харж байлаа.

Даваа ах халааснаасаа гаргаж ирсэн жижиг дэвтэртээ цаг тэмдэглэв. Би түүний бичсэнийг өөрийн тэмдэглэлтэй тулгаж үзэхэд нэг минутын зөрүү гарлаа.

— Миний цаг хоцордог байх, — гэв.

Бид утасны цагийг ашиглахаар тохирч, өмнөх тэмдэглэлээ засахдаа анх юу бичсэнээ арилгаагүй. Ингэснээр дараа нь аль цагийг яагаад өөрчилснөө мэдэх боломжтой юм.

Станцын дотроос утасны гэрэл асаж, цонхонд хүүхдийн нүүр хэсэгхэн үзэгдлээ. Би түүнд гараа даллав. Тэр эргүүлэн даллаад дараа нь гэрлээ унтраав. Батерейгаа хэмнэж байгаа бололтой.

— Та хоёр дулаан хувцастай юу?

— Байна. Бид цонхоор харж байгаа.

— За, тусламж үүдэнд чинь ирчихсэн. Тэдний хэлснийг сонсоорой.

Гадаа байсан ажилтан бидэн рүү эргэж, эрхий хуруугаа өргөв. Тэр түлхүүр таарсан эсэхийг хэлэх гэж байтал салхи хүчтэй үлээж, үгийг нь аваад явчихлаа. Би Даваа ах руу харсан боловч тэр ч ойлгосонгүй.

Бид цааш хүлээхээс өөр хийх зүйлгүй байлаа. Усны чимээ, ажилтнуудын алхах чимээ, салхинд ганхах хатсан өвсний шажигнаан нийлээд шөнийг улам урт болгож байв.

ДОХИО

Төлөөлөгчийн гар чийдэн нэг удаа дээш доош хөдөллөө. Даваа ах үүнийг бидэн рүү өгсөн дохио гэж бодсон ч яг юу гэсэн утгатайг мэдэхгүй тул утсаар нь холбогдов.

— Түлхүүр таарсан. Хаалганы доод ирмэг шаварт шигдсэн байна. Бид хүчээр татахаасаа өмнө эргэн тойрныг шалгаж байна, — гэж тэр хэлэв.

Би үүнийг хүүхдүүдэд дуулгалаа. Доторх хоолой энэ удаа арай тайван сонсогдож, найз нь хажууд нь байгаа гэв. Тэдний нэг нь утасныхаа гэрлийг цонх руу дахин чиглүүлэв.

Даваа ах усны чимээ гарч буй тал руу харж, нуурын хуучин шон харагдаж байгаа эсэхийг асуулаа. Гэрэл тусгахад шонгийн суурь шиг зүйл үзэгдсэн ч харанхуйд юу болохыг ялгахад хэцүү байв. Бид түүн рүү ойртож шалгахгүй гэж тохирсон.

— Өглөө гэрэлтэйд харна, — гэж тэр хэллээ.

Станцын зүгээс төмөр хөдлөх чимээ гарав. Ажилтнууд хаалгыг онгойлгохоор оролдож байв. Би чийдэнгээ тогтвортой барьж, дотор байгаа хоёр хүүхдийн дууг дахин сонсохыг хүлээлээ.

ЭРЭГ ДЭЭР

Даваа ах миний гарт дэвтрийг өгөөд станц руу харж зогсов. Би түүний бичсэн цагуудын хажууд өөрийн ажиглалтыг нэмлээ. Хаалганы цаана байгаа хүүхдүүд бидний хариуг сонсож байгааг мэдэх нь энэ шөнө хамгийн чухал тэмдэглэл байв.