ХӨХ ХАЙРЦАГ

Музейн сэргээн засварлагч Саруулд ирсэн илгээмжийн хаяг дээр түүний ажлын газрын нэр зөв, харин хүлээн авагчийн нэр гучин жилийн өмнө нас барсан хүнийх байлаа.

Хайрцаг дотор хуучин хөгжмийн хайрцаг, дэргэд нь нэг жижигхэн түлхүүр байв.

Илгээгчийн нэр бичигдээгүй. Шуудангийн тэмдгээр бол хайрцгийг гурав хоногийн өмнө хотын төвийн салбараас явуулжээ.

Саруул хайрцгийг өргөж үзэв. Хүнд биш боловч дотор нь төмөр эд юм байгаа мэт жин нэг талдаа төвлөрчээ. Тэр савлагааг тайлахаас өмнө дугтуйн гаднах бүх тэмдэг, хаягийг шалгалаа. Шуудангийн баримтын дугаар байснаас өөр мэдээлэл олдсонгүй.

Дөлгөөн өрөөнд нь орж ирэхдээ халуун цай барьжээ. Ажлын өдөр эхлэхэд музейн хоёр давхрын хуучин халаалт түргэн халдаггүй тул тэр өдөр бүр ажилчдадаа цай аягалж өгдөг байв.

— Чиний ширээнд ахиад нэг хүний түүх иржээ, — гэж тэр хэлэв.

— Харин энэ удаа хүн нь энд байхгүй байна.

Дөлгөөн цаасыг дахин харлаа. Дугтуйн дээрх нэрийг уншихдаа инээмсэглэсэнгүй. Тэр нэрийг удаан хугацаанд хараагүй хүн шиг таг дуугүй суув. Саруул юу бодож байгааг нь асуухыг хүссэн ч хайрцгийн талаар эхлээд мэдээлэх хэрэгтэй гэж шийджээ.

Саруул түүнийг шууд нээж тоглуулахыг хүссэн ч бээлий өмсөж, эхлээд хайрцгийн гадаргууг гэрэл зурагт буулгалаа. Тэр сүүлийн хоёр сар нэгэн хуучин шүүгээний төмөр чимэглэлийг цэвэрлэж байв. Зарим хэсэг нь элэгдсэн учраас шинэ мэт харагдуулах амархан ч эзнийх нь гар хүрч үлдээсэн ул мөрийг арилгахыг хүссэнгүй. Шүүгээг хүлээлгэж өгөх өдөр ойртсон тул энэ илгээмж өнөөдрийн ажлыг нь хойшлуулах байлаа.

Дөлгөөн үүнийг анзаараад:

— Бичиг баримтыг нь би зохицуулъя. Чи зургийг нь авахад л болно, — гэв.

— Хүлээн авагчийг хэн хайсныг бид мэдэх ёстой биш үү?

— Шуудангаас асууя. Гэхдээ бидэнд хэлж чадах эсэх нь тэдний журам, илгээгчийн үлдээсэн мэдээллээс шалтгаална.

Саруул зөвшөөрлөө. Тэр эмээгийнхээ гэрт байсан тоглоомон хайрцгийг энэ хөгжмийн хайрцагтай адил байв уу гэж бодон, залуу байхдаа авсан зургуудаа утсан дээрээ нэгжлээ. Хуучин хар цагаан зургуудын дунд эмээ нь түүнд аяга барьж буй дүрс байснаас тоглоомын хайрцаг харагдсангүй. Дурсамжинд үлдсэн дууг зураг шалгаж өгч чадахгүй байв. Модон тагны булан хууларсан, түгжээний дэргэд нарийн зураас гарчээ. Дотор юу байгааг мэдэхийн тулд түлхүүр хэрэглэж болох ч эзэмшил, гарал нь тодорхойгүй эд зүйлийг музейн бүртгэлгүй задлах эрх түүнд байсангүй.

Саруул өмнөх жил нэгэн хүн өвөөгийнхөө зургийг музейд авчирч, таних эсэхийг нь асуусныг санав. Тэр үед тэд зураг дахь хүний нэрийг баттай тогтоож чадаагүй учраас эзэнд нь буцаасан ч эмээ, өвөөтэйгээ ярилцах хэдэн асуулт бичиж өгсөн юм. Тэр хүн дахин ирээгүй тул гэр бүл нь хариу олсон эсэхийг Саруул мэдэхгүй. Зарим зүйлийн учир тэдний гараас гараад өөр хүмүүсийн ярианд үлддэг.

Хайрцагт хавсаргасан цаасан дээр Н. Оюунд гэсэн хоёрхон үг байв.

Оюун бол түүний өмнө энэ өрөөнд ажиллаж байсан, музейн эд зүйлсийг бүртгэдэг хүн байжээ. Дөлгөөн түүнтэй нэг өрөөнд ажиллаж байсан учраас Оюуны ширээ, номыг нь мэддэг. Харин Саруул музейд хожим ажилд орсон тул түүний тухай хамт олных нь ярианаас л сонссон байв. Саруул түүнтэй уулзаж амжаагүй. Харин дарга Дөлгөөн нь Оюуны тухай ярихдаа үргэлж «Тэр хүн бол юмны эзнийг нь олж чаддаг байсан» гэдэгсэн.

Дөлгөөн цаасыг үзээд цонхны тавцанд суув.

— Энэ гарын бичгийг би харсан санагдаж байна.

— Хэнийх вэ?

— Нэрийг нь санахгүй. Оюуны үлдээсэн нэг дэвтэрт ийм налуу бичиг байсан юм.

— Та тэр дэвтрийг хаана байдгийг мэдэх үү?

— Архивт байх ёстой. Гэхдээ эхлээд илгээмжийг албан ёсоор бүртгэе. Хэн нэгний гэр бүлийн эд зүйл бол бид дур мэдэн хадгалж болохгүй.

Саруул тэмдэглэл хийв. Дөлгөөн шуудангийн салбартай холбогдон хэнээс ирснийг асуухаар болов. Илгээгч нэрээ үлдээгээгүй бол тэдэнд ч тодорхой мэдээлэл байхгүй байж болох юм.

Архивын өрөөнд тоос биш, хуучин цаасны хуурай үнэр ханхална. Саруул хайрцагнуудаас Оюуны тэмдэглэлийг олов. Түүний сүүлд хэрэглэсэн хүрэн дэвтэрт нэг үзмэрийн тухай бичсэн байжээ.

«Хөгжмийн хайрцаг. Эзэн нь эргэж ирээгүй. Охин нь авч явсан байж магадгүй.»

Өгүүлбэрийн доор огноо бичээгүй, харин Даваа гарагт дахин асуу гэсэн үг байна. Хуудасны нөгөө захад хүүхдийн зурсан мэт жижиг цонх харандаагаар зуржээ.

Оюун гучин жилийн өмнө нас барсан бол энэ хайрцаг яагаад сая ирсэн юм бол?

Саруул дэвтрийг хаах гэж байтал коридорын цаана хөгжим дуугарав.

Хүүхэд байхдаа эмээ нь аяархан аялдаг байсан тэр ая.

Тэр дууны араас хаалга руу гүйж очиход коридорт хэн ч байсангүй. Ширээн дээрх модон хайрцаг тагтай, түлхүүр нь хажууд нь хэвээрээ байлаа.