ЦАСАН ХУЙ БА ЭХИЙН СҮҮЛЧИЙН ДУЛААН

Тэнгэрийн хаяа өглөөний арван нэгэн цаг гэхэд л хар тугалга шиг хүнд саарал манангаар битүү хөшиглөж, Хангайн нурууны ар бэлийн хүйтэн салхи хором хормоор ширүүсч эхэлсэн юм. Өвлийн эхэн сарын намуун өдрүүд шувтарч, алсын уулсын оройгоор цасан шуурганы цагаан суунаг замхран татах нь нутгийн хашир малчдын сэтгэлийг битүүхэн түгшээж байлаа. Арван гурван настай Тэмүүлэн хүү хашааны нөмөрт үлдсэн хэдэн хурга, тугалаа дулаан пүнз рүү шахахаар гүйж явахдаа хөх жаварт салхи хэрхэн хуйларч, тэнгэр газар хоёр хэрхэн аажмаар нэгэн саарал хөшигний цаана уусан шингэж байгааг хяр дээрээс анзаарав. Төд удалгүй хашааны нөмөр модон хаалт хүчтэй шуурганы аясаар тас няс хийн эвдэрч, үхэр, хонь нийлсэн гурван зуугаад мал уруудах шуурганы аясаар урагш задран хөвөрлөө.

«Ээж ээ! Мал уруудчихлаа! Хашаа сэтрээд хонь үхэр бүгд урагшаа хуйларчихлаа!» хэмээн хүүгээ хоолой мэдэн хашхирахад гэрийн эсгий үүдийг хүчлэн сөхөж, нэхий дээлээ энгэр задгай нөмөрсөн Долгор гарч ирэв. Түүний бор шаргал царайд хэдийнэ сэтгэл түгшсэн айдас тодорсон байлаа. Таван жилийн өмнө нөхрөө хүнд өвчнөөр алдаж, өнчин хүүгээ ганцаараа өсгөж буй энэ хатан зоригт малчин эмэгтэйн хувьд энэ гурван зуун мал бол тэдний амьдралын цорын ганц түшиг тулгуур, ирэх хаврын амьжиргаа, хүүгийнх нь ирээдүйн сургалтын төлбөр, өвлийн хоол хүнс нь байсан юм. Хэрэв малаа энэ чигээр нь цасан хунгарт алдвал харангадсан хоосон хот, өлсгөлөн хахир өвөл л тэднийг тосно.

«Тэмүүлэн, миний хүү гэртээ үлд! Ээж нь араас нь мордлоо! Чи гэртээ галаа сайн түлээд дулаан байж бай!» гэж Долгорыг уяан дээрх хоёр мориныхоо хазаарыг чичирсэн гараар шүүрэхэд Тэмүүлэн зөрүүдлэн урагш гүйн ирж, хазаараас хамт зуурав.
«Үгүй ээ, ээж! Би тантай цуг явна! Ийм нүдгүй шуурганд та ганцаараа явган мал тогтоож дийлэхгүй! Би мориндоо гарамгай шүү дээ, хоёулаа явбал хонийг эргүүлж чадна!»

Цаг алдах эрх байсангүй. Эх хүү хоёр хоёр хүлгээ мордон, цасан шуурганы өлөн хуй руу малынхаа барааг чиглэн ташуур өргөлөө. Гэвч тэднийг нөмөр хөндийгөөс гарч задгай тал руу гараад хагас цаг ч болоогүй байтал тэнгэр газар хоёр бүрмөсөн нийлж, үзэгдэх орчин хоёрхон алхмын зайд хумигдлаа. Салхины хүч чих дөжрөм исгэрч, өвлийн хурц цасан ширхэгүүд нүүр нүдгүй ташуурын үзүүр шиг зодон хайрна. Малын бараа, төлийн мөр нүдний өмнө замхран одов.

«Буцъя, Тэмүүлэн! Мал тогтохоосоо өнгөрчээ! Гэрийн зүг буцъя!» хэмээн Долгор хашхирсан боловч түүний дуу догшин шуурганы архираанд замхран алга болов. Тэд эргэж гэрийн зүг мориныхоо амыг эргүүлэхийг завдсан ч морьдын шинэхэн мөр ердөө тавхан секундийн дотор хунгарт дарагдаж арилсан байлаа. Зүг чиг, уулсын бараа бүгд үгүй болов. Хаашаа ч харсан зөвхөн цагаан хуй, тасралтгүй исгэрэх хүйтэн шуурга л угтана. Удалгүй хүчтэй шуурганаас үргэсэн Тэмүүлэнгийн морь цасанд далдлагдсан үхрийн хонхорт хөлөө бүдчин унаж, булгалснаар дахин босож чадсангүй.

Долгор хүүгээ татан өөрийнхөө морины ард сундлуулан, харанхуй манан дундуур урагш тэмцсэн ч хагас цагийн дараа ядралд туйлдсан хөгшин морь нь ч жалганы цасанд шигдэн сөхөрч, амнаас нь цагаан хөөс цахран унав. Одоо тэд эзгүй цасан талд хоёулхнаа явган хоцорчээ.

Шөнө дунд болоход хүйтний эрч хасах дөчин таван градусыг хол даван хайрч эхэллээ. Шүд тасхийм энэ жаварт хүний нүдний сормуус цантаж, хуруу хумс төмөр шиг таг бадайран мэдээгүй болно. Тэд Наран уулын бэлийн нэгэн том хар боржин хадны нөмөрт арайхийн хүрч хоргодон суулаа. Хадны цаана шуурга өлөн чоно шиг архиран улих авч нөмөр газарт нь ч гэсэн хунгарын цас хуйлран овоорсоор байв.

Тэмүүлэнгийн хамаг бие салганан чичирч, уруул нь хөхөрч, нүдний харц нь сулран төөрөлдөж эхэллээ.
«Ээж ээ... би маш их даараад байна. Хөл гар огт мэдрэгдэхгүй байна... Нойр хүрээд байна, ээж ээ... Би жаахан унтчих уу?» хэмээн хүү арайхийн шивнэв. Энэ бол хөлдөлтийн хамгийн сүүлчийн бөгөөд хамгийн аюултай үхлийн нойр байлаа. Хэрэв одоо нүдээ анивал хүү дахин хэзээ ч сэрэхгүй.

Долгор хүүгийнхээ царайг хараад зүрх нь шимшрэн өвдөв. Түүний эхийн агуу их хайранд эргэлзэх өчүүхэн ч зай байсангүй. Тэрээр үнэгэн лоовуузаа тайлж хүүгийнхээ толгойд давхарлан өмсгөөд, хонины нэхий хүнд өвлийн дээлээ гарган тайллаа. Цасан шуурга түүний нимгэн даавуун цамцыг хормын төдийд нэвт үлээж, арьс махыг нь мөсөн жавраар зүсэх мэт хайрч байсан ч Долгор тэр бүхнийг огт анзаарсангүй. Тэрээр дулаан дээлээрээ хүүгийнхээ хүйтэн биеийг битүү ороож, араас нь өөрийнхөө халуун цээжээр нягт тэврэн, хөл гар дээр нь биеэрээ наалдан хэвтлээ.

«Хүү минь... Тэмүүлэн минь, бүү унт. Ээжийгээ сайн сонсоорой. Миний хүү энэ насандаа сайн хүн болоорой. Чи минь амьд үлдэх ёстой шүү...» хэмээн Долгорын хоолой сөөнгөтөн суларч, амьсгалынх нь сүүлчийн халуун уур хүүгийнхээ хүзүү, цээжийг төөнөж байв. Эх хүн өөрийнхөө амийг хором хормоор алдан байж, сүүлчийн дулаанаа хүүгийнхээ биед шингээсээр байлаа. Долгорын гар хөл аажмаар хөшиж, зүрхнийх нь цохилт суларсаар байсан ч хүүгээ тэвэрсэн гар нь суларсангүй, үхлийн жавартай эцсээ хүртэл тэмцсээр байлаа.

Үүр цайж, өглөөний наран цасан манан дундаас цонхигор шар туяагаар мандахад шөнийн догшин шуурга аажмаар намдсан байлаа. Орчлон ертөнц нүд гялбам цагаан мөсөн нам гүмд умбажээ.

Тэмүүлэн нүдээ арайхийн нээв. Түүний бие бүлээн, толгой нь дулаан байлаа. Гэвч түүнийг дээрээс нь нөмрөн хэвтсэн ээжийнх нь гар чулуу мэт хөшиж, царай нь цагаан цан хүүргээр хучигдсан байв.

«Ээж ээ?.. Ээж ээ, босоорой! Нар гарчихлаа, шуурга намдчихлаа шүү дээ!»

Хүү ээжийгээ дуудан хүчлэн сэгсэрлээ. Хариу алга. Хүүгийн чичирсэн гар ээжийнхээ цээжинд хүрэхэд зүрх нь цохилохгүй, хүйтэн хацарт нь халуун амьсгал огт мэдрэгдсэнгүй. Долгорын нүд хагас аниастай, харин уруулынх нь ирмэгт хүүгээ үхлээс аварсандаа баярласан мэт үл ялиг гунигтай атлаа тайван инээмсэглэл тодорсон байлаа.

Тэмүүлэн цээжээ урагдах шиг өвдөлтийг мэдэрч, хил хязгааргүй цагаан цөлд ээжийгээ алдан ганцаар хоцорсноо ойлгоод тэнгэр өөд харан цурхиран уйллаа.

ШӨНИЙН НҮДНҮҮД БА ЭЗГҮЙ ӨВӨЛЖӨӨ

Тэмүүлэн ээжийнхээ хөлдүү биеийг нэхий дээлээр нь баглан ороож, цасан хунгар дээгүүр чирэх гэж хамаг чадлаараа зүтгэлээ. Гэвч өвдгөөр татсан шинэхэн зузаан цасанд өлсөж ядарсан, арван гуравхан настай хүү том хүний хөшиж хөлдсөн биеийг тавхан алхам ч чирч дийлсэнгүй. Хөл нь халтирч, өвдөг дээрээ сөхрөн уналаа. Хүйтэн жавар түүний нулимсыг хацар дээр нь хормын зуур мөс болгон царцааж байв.

Тэр ээжийнхээ цээжинд нүүрээ наан хэсэг суув. Хэрэв энд ээжийгээ тэврээд суугаад байвал тэр өөрөө ч удахгүй хөлдөж үхнэ. Ээжийнх нь амиараа сольж өгсөн энэ амь дэмий үрэгдэх ёстой гэж үү? Үгүй, тусламж дуудах хэрэгтэй. Хүмүүсийг олж, ээжийгээ эндээс авах ёстой.

Тэмүүлэн нулимсаа арчаад бослоо. Тэрээр ээжийнхээ нөмөрлөсөн хар хадны эргэн тойронд цас малтаж овоолон, салхи шуурганаас хамгаалах зузаан цасан овоо босгож ээжийгээ битүү хучлаа. Ингэснээр хэрэв дахин салхи шуурвал ээжийнх нь бие цасанд хөлдүү хэвээрээ салхинаас халхлагдан үлдэх юм. Тэгээд хадны орой дээр хоёр том хавтгай хар чулууг давхарлан босгож, холоос харагдахуйц өндөр тэмдэг тавив.

«Ээж ээ... би заавал хүн дагуулж ирнэ. Та намайг хүлээгээрэй. Би заавал ирнэ!» хэмээн хүү хаданд мөргөөд, урагш алхлаа.

Эргэн тойронд нүд гялбам хил хязгааргүй цагаан цөлөөс өөр юу ч үл харагдана. Нар баруун тийш хэлбийж, тэнгэрийн өнгө алтан шараас цонхигор хөх саарал руу шилжихэд хүү хаашаа явж байгаагаа ч мэдэхээ болив. Хөл нь хүнд төмөр шиг бадайрч, ходоодонд нь өлсгөлөнгийн хурц өвдөлт мэдрэгдэнэ. Тэр ээжийнхээ халааснаас авсан жижиг хайрцаг шүдэнз, хуурай өвсний үртэс бүхий даавууны тасархай, мөн өвөртөө нуусан жижиг хутгаа чанга атгаж явлаа. Хөл доор цас шар шар хийн дуугарч, хором бүр хүүгийн тэвчээрийг шалгана.

Нар уулын цаагуур жаргаж, үдшийн бүрий цасан талыг хөшиглөх үед хүү ар нуруугаараа хэн нэгний үхлийн хүйтэн харцыг гэнэт мэдрэв.

Тэр аажмаар эргэж харлаа.

Алсын цасан толгодын ирмэг дээр, бүрэнхийн сүүдэрт гурван саарал дүрс зогсож байв.

Чононууд!

Сүргийн ахлагч бололтой цээж өргөн, нэг чих нь сэтэрхий том саарал чоно хамраа өргөн хүйтэн агаарыг үнерлэж, араас нь дахин хоёр чоно чимээгүйхэн цас ширдэгнүүлэн шогшиж байлаа. Тэд шөнийн шуурганд үхсэн малын сэг хайж явсан боловч амьд, сульдаж ядарсан хүүгийн үнэрийг авчээ. Чононууд шууд ухасхийн дайрсангүй. Хашир араатнууд ядарсан хүүгийн хэзээ цасан дээр сөхөрч унахыг тэвчээртэй хүлээн, арван таван метрийн зайд нуман хэлбэрээр тойрон дагаж эхлэв.

Тэмүүлэн айсандаа амьсгаа давхцан, алхаагаа түргэтгэлээ. Харанхуй өтгөрөх тусам чононуудын нүд хүйтэн шар ногоон гал мэт гялалзана. Нэг чоно нь баруун талаас нь цас шаргиулан хэт ойртон ирэхэд Тэмүүлэн халааснаасаа шүдэнз гарган, даавууны өөдсийг асааж сарвалзуулан хоолой мэдэн хашхирав. Чоно галын дөлнөөс цочин хойш үсэрсэн боловч бүрмөсөн явсангүй, цасан дээгүүр шогшин дахин байраа эзлэв. Галын дөл хэдхэн хормын дараа өвлийн жаварт цохигдон бөхөхөд араатнууд улам бүр ойртлоо.

Яг энэ үхэл амьдралын эгзэгтэй мөчид цасан хунгарын цаанаас жалга даган ургасан улиас моддын дунд нэгэн бараан сүүдэр харагдав. Модон сараалжин хашаа, налуу дээвэртэй дүнзэн байшин! Эзгүй өвөлжөө байлаа.

Тэмүүлэн сүүлчийн хамаг хүчээ шавхан жалга руу харайв. Түүнийг байшингийн модон үүдэнд тулж очиход хамгийн том чоно араас нь үсрэхээр өлөн гэдсээ татан сунан дайрлаа. Хүү модон хаалгыг хүчлэн түлхэж дотогш оронгуутаа хүнд модон түгжээг тас хийтэл буулгаж амжив. Гаднаас чонын хүнд бие хаалгыг хүчтэй мөргөн, сарвуугаараа модыг улангасан маажих чимээ хаалганы цаана чихний хажууд цуурайтлаа.

Хүү шалан дээр амьсгаа дээгүүр унав. Байшин дотор нам гүм, хүйтэн байсан ч шуурга, өлөн араатны аюулаас халхалж байлаа.

Тэмүүлэн босож тэмтчин хуучин лааны өөдөс олж асаав. Энэ бол өвөлжин эзгүй байсан анчны хуучин өвөлжөө байлаа. Булангийн модон шүүгээнээс хуурай ааруул, модон хайрцагтай борц олж, өлссөн ходоодоо тайтгаруулан шунаглан зажилж гол зогоолоо. Хоол орж, биед нь бүлээн илч гүймэгц хүү өвөлжөөг нэгжиж эхлэв. Орны доорх модон авдрыг татаж нээхэд тосонд боодолтой, хуучин боловч цэвэрхэн хадгалсан орос ТОЗ-8 калибрын буу, хагас хайрцаг жижиг гуулин сум байх нь тэр!

Хүүгийн нүд сэргэв. Тэрээр бууг аван таван ширхэг жижиг сумаар голыг нь цэнэглэлээ. Одоо түүнд чононуудтай тулах найдвартай зэвсэг бий боллоо.

Гэтэл... яг тэр мөчид байшингийн гаднах цасан дээр хүний хүнд гутлын хяхнах чимээ тодхон сонсогдов. Чононууд гэнэт холдон архирч хуцаад дуугаа хураалаа.

Хаалганы төмөр бариул аажмаар хөдөлж, гаднаас хэн нэгэн хүнд зүйлээр хаалгыг хүчтэй хөшиж эхлэв!

Клифхангер зангилаа:
«Цонхны цаанаас чонын нүд бус, цусанд будагдсан хүний цонхигор царай, амь тавин амьсгаадах заналхийлсэн харц Тэмүүлэн рүү ширтэж байлаа...»