Дуут мессеж

Өвөөгийн сүүлчийн дуут мессеж миний утсанд арван нэгэн хоног нээгдэлгүй хэвтэж байтал тэр нас барсан.

Мессеж ирсэн өдөр би хурлын өрөөний шилэн хананы цаана сууж, үйлчлүүлэгчийн хүсэлтээр танилцуулгаа гурав дахь удаагаа засаж байлаа. Ширээн дээр утас чичрээд дэлгэцэнд «Өвөө — дуут мессеж, 1:52» гэж гарч ирэв. Өвөө утасны жижигхэн үсгийг бүдүүн хуруугаараа дарж ядна. Тиймээс хэлэх үгээ бичдэггүй, тэр чигт нь дуугаар илгээдэг. Ихэнхдээ «Хоолоо идэв үү, охин минь» гэж асууна, эсвэл Тамирын эрэгт тогоруу буусныг дуулгана. Би «Орой сонсъё» гэж бодоод утсаа нүүрээр нь доош харуулж тавьсан.

Орой нь сонсоогүй. Маргааш нь ч сонсоогүй. Тэгээд тэр мессеж ажлын чатуудын доор живсэн.

Аравдугаар сарын хорин дөрвөнд, шөнийн арван нэгэн цагт ээж залгалаа. Би оффист ганцаараа үлдэж, маргаашийн уулзалтын слайдуудын өнгийг тааруулж сууснаа одоо ч санадаг.

— Анужин аа... — Ээжийн хоолой хэн нэгэн хүзүүнээс нь барьчихсан юм шиг боогдож байв. — Өвөө чинь өнгөрчихлөө.

Би юу гэж хариулснаа санадаггүй. Санаж байгаа нь дэлгэц дээрх өнгө өнгийн дөрвөлжингүүд, хананы цаана дүнгэнэх хөргөгч, мөн ширээн дээр хэвтэх утасны минь дотор нуугдсан тэр нэг минут тавин хоёр секунд.

Бид шөнөдөө гарлаа. Ээж жолоо барина гэж зүтгэсэн ч Лүн өнгөрөөд гар нь чичирч эхлэхэд би сольж суув. Харанхуй замд машины гэрэл тусах бүрд замын хажууд хэвтэх үхрийн нүд ногоон очтой гялс хийнэ.

— Өвөө чинь чамайг ирэхийг их хүлээсэн дээ, — гэж ээж нэг удаа хэлэв.

Тэр үгэнд зэмлэл байгаагүй. Ээж зүгээр л харанхуй цонх руу харж хэлсэн. Харин тийм болохоор зэмлэлээс ч хүнд санагдав.

Би гурван жил хөдөө очоогүй. Жил бүр «дараа зун» гэж амлаад, жил бүр шинэ шалтаг олдсон. Шинэ албан тушаал, Тэмүүлэнтэй хийх аялал, дуусах шинжгүй төсөл. Өвөө гомдоогүй. «Ажлаа хий, охин минь» л гэдэг байв.

Хүүхэд байхад минь өвөө намайг тэнгэр уншиж сургасан. Баруун хойноос бор үүл хөвөрвөл цас орно, морь толгойгоо байн байн сэгсрэвэл салхи босно, хун эрт буцвал өвөл хатуу болно. Тэр надад бараг бүх зүйлийг зөвшөөрдөг, ганцхан зүйлийг хатуу хориглодог байв: хавар Тамирын эрэг рүү ойртох. Хориглохдоо л нүдээ надаас буруулдгийг би бага байхдаа ч анзаардаг байлаа.

Хархоринд шатахуун авахаар зогсоход ээж унтаж байлаа. Би чихэвчээ зүүж, тэр мессежийг олж нээв. Эрхий хуруу минь «тоглуулах» товчны дээр удаан тогтов.

Сонсвол өвөөгийн сүүлчийн хүсэлт юу байсныг мэдэх болно. Мэдвэл түүнийг биелүүлж амжаагүйгээ хүлээн зөвшөөрөх болно.

Би утсаа унтраагаад хөдлөв.

Цэнхэр ороолттой эмэгтэй

Өвөөгийн модон байшин Тамирын эрэг дээр, сумын төвийн захад байдаг. Хашааны хаалган дээр биднийг Ганболд ах угтав. Ээжийн ах. Өндөр туранхай, нар салхинд борлосон нүүртэй тэр хүн ээжийг тэврээд удаан суллаагүй. Надад зөвхөн толгой дохив.

Ганболд ах сумаас хорин километрийн зайд малаа маллаж амьдардаг. Өвөөг хамгийн ойроос харж байсан хүн нь тэр. Өвөө хашаандаа унаж байхад нь хөрш нь олсон, ах түргэний машинаас түрүүлж ирсэн ч амжаагүй гэнэ. Зүрх нь.

Дараагийн хоёр өдөр хүн ирж, хүн буцаж, ширээн дээр хадаг, боов, буяны дугтуй давхарласаар өнгөрөв. Би цай чанаж, аяга угааж, ирсэн хүмүүсийн нэрийг дэвтэрт бичив. Хананд эмээгийн зураг өлгөөтэй. Эмээ Цэцэг найман жилийн өмнө бурхан болсон. Сумын шуудангийн газарт гучин жил ажилласан хүн. «Танай эмээ сумын бүх айлын захидлыг гардуулж явсан болохоор хэн хэнд дурлаж байсныг бүгдийг нь мэднэ» гэж өвөө тоглодог байлаа. Эмээ тэгэхэд инээгээд л өнгөрдөг байв.

Хорин зургааны өглөө, гэгээ орохоос өмнө эрчүүд өвөөг уул руу гаргав. Манай нутгийн ёсоор оршуулгын өдөр эмэгтэйчүүд уул руу гардаггүй. Бид гэртээ үлдэж, ширээ засаж, буцаж ирэх хүмүүст гар угаах ус бэлдэв.

Гэгээ ороход цас орж эхэллээ. Энэ намрын анхны цас. Том, нойтон ширхэгүүд салхигүй агаарт удаан хөвж унана.

Би цонхны дэргэд зогсож, уулын энгэрээр мөлхөх машинуудыг харж байтал Тамирын модон гүүрэн дээр цагаан машин зогсож байгааг анзаарав. Хажууд нь бүдгэрсэн цэнхэр ороолттой, бяцхан биетэй хөгшин эмэгтэй ганцаараа зогсоно. Тэр уул руу харсаар хөдлөхгүй. Мөрөн дээр нь цас овоорч эхэлсэн ч гөвж унагасангүй.

— Ээж ээ, тэр хэн бэ?

Ээж цонхоор шагайгаад мөрөө хавчив.

— Зам хөөсөн хүн байлгүй.

Тэр эмэгтэй гүүрэн дээр нэг цаг гаруй зогссон.

Үд дунд эрчүүд буцаж ирж, ширээ тойрон суухад хаалга аяархан тогшив. Босгон дээр нөгөө эмэгтэй зогсож байлаа. Ойроос харахад наяад насны, нарийн шовгор царайтай, хөмсөгнийх нь завсар гүн атираатай хүн байв. Нүд нь уйлсан шинжгүй, харин маш их ядарсан харагдана.

— Би дотогш орохгүй ээ, — гэж тэр хэлэв. — Дамдин гуайн буянд.

Тэр хоёр гараараа хадаг дэлгэж, дээр нь нимгэн дугтуй тавин ээжид барив. Ээж хоёр гараараа авлаа.

— Баярлалаа. Та манай аавыг хаанаас таних вэ?

— Эрт урьдын танил. Энэ сумын сургуульд багшилж байсан юм.

Тэр эмэгтэй ээжийн мөрөн дээгүүр над руу харав. Удаан, анхааралтай, хэн нэгнийг дурсаж байгаа юм шиг.

— Чи Анужин уу?

Би гайхан толгой дохилоо.

— Өвөө чинь чамайг... — Тэр үгээ залгиад толгой сэгсэрлээ. — Үгүй ээ. Одоо биш.

Гаднаас Ганболд ах түлээ тэврээд орж ирэв. Тэр эмэгтэйг хармагц алхаа зогсоов. Тэвэрсэн түлээнээс нь нэг хагалбар шалан дээр унав. Ахын царай цайж, эрүүний булчин нь чангарахыг би харсан.

Эмэгтэй ахын өмнө толгойгоо бөхийлгөөд, үг дуугүй эргэж гарлаа.

— Тэр хэн юм бэ, ах аа? — гэж ээж асуув.

Ганболд ах түлээгээ зуухны дэргэд тавиад гараа удаан гөвөв.

— Бүү тоо, — гэлээ. Тэгээд цонх руу харж нэмэв: — Тэр эмэгтэй энэ хашаанд дахиж орохгүй.

Төмөр хайрцаг

Орой хүмүүс тарсны дараа бид өвөөгийн юмсыг ангилж эхэллээ. Хувцсыг нь ойр дотны хүмүүст тарааж өгнө, ор дэвсгэр, дэрийг нь маргааш өглөө гадаа шатаана гэж Ганболд ах хэлэв. Ээж өвөөгийн хуучин дээлийг нүүрэндээ наан удаан суув. Би ширээн дээрх жижиг сажиг юмсыг хайрцаглав. Шил нь цуурсан нүдний шил, товч нь элэгдсэн радио, өнгө нь гандсан шагналын тэмдэг, «Малын их эмч Дамдин» гэж бичсэн хуучин үнэмлэх.

Ганболд ах авдрыг онгойлгов. Улаан ногоон өнгөөр хээлсэн тэр авдарт өвөө баярын дээл, малгай, эмээгийн мөнгөн бөгжийг хадгалдгийг би мэднэ. Ах дээд талын юмсыг гаргаад, ёроолоос нь хавтгай төмөр хайрцаг сугалж авав. Хуучны чихрийн хайрцаг бололтой. Хавхаг дээр нь хоёр тогоруу зурсан ч будаг нь хуулрахдаа хүрчээ.

— Тэр юу вэ? — гэж би асуув.

— Аавын хувийн юм.

Ах босох гэтэл хуучирсан хавхаг нь мултарч, шалан дээр дугтуйнууд асгарлаа. Арав, хорь биш, тавь гаруй. Зарим нь шарлаж, ирмэг нь хэврэгшсэн, зарим нь цоо шинэ. Бүгд нэг хүний гараар, цэнхэр бэхээр, нямбай бичигджээ: Архангай аймаг, Их Тамир сум, Дамдин танаа.

Би нэгийг нь өргөж харав. Илгээгчийн мөрөнд нэр, хаяг алга. Ганцхан үсэг: Х.

Ганболд ах дугтуйг миний гараас сугалж авав. Бусдыг нь яаран хамж, хайрцагтаа чихлээ. Түүний гар чичирч байв.

— Ах аа, энэ юу юм бэ? — Ээж дээлээ өвөр дээрээ тавив.

— Маргааш ор дэвсгэртэй нь хамт шатаана.

— Уншиж ч үзэхгүй юм уу?

— Уншаад яах юм. — Ах хавхгийг нь хаагаад алгаараа дарав. — Аав үүнийг бидэнд үзүүлэх гэж хадгалаагүй.

— Өдрийн тэр эмэгтэй мөн үү? Х. гэдэг чинь...

— Оюунаа. — Ах ээжийн нэрийг ийм ширүүн дуудахыг би анх удаа сонслоо. — Ээжийгээ бод л доо.

Ээж дуугүй болов. Ах хайрцгийг үүдний өрөөнд, маргааш шатаах ор дэвсгэрийн боодол дээр тавиад гараад явлаа. Хашаанд машин нь асах чимээ гарав. Хаашаа явсныг нь хэн ч асуусангүй.

Шалан дээр, авдрын хөлийн дэргэд нэг жижиг юм үлджээ. Дугтуй биш, ирмэг нь шүдлэгдсэн хар цагаан зураг. Цасан дунд инээж зогсох урт гэзэгтэй залуу бүсгүй. Толгой дээрээ цайвар ороолт хийжээ. Зургийн ард харандаагаар бичсэн бүдэгхэн мөр: 1966. Анхны цас.

Би зургийг халаасандаа хийлээ. Яагаад гэдгээ өөрөө ч мэдээгүй.

Шөнө дунд гэрийнхэн унтав. Ээжийн амьсгал жигдэрч, Ганболд ах буцаж ирээд нөгөө өрөөнд хэвтэв. Удаан эргэлдсэний эцэст хурхирч эхэллээ. Би хөнжлөөсөө аяархан гарч, үүдний өрөөнд очлоо. Хайрцаг мөс шиг хүйтэн байв. Би хүрмээ нөмрөөд, түүнийгээ өвөртлөн гадагш гарлаа.

Цас тасралтгүй орсоор байв.

Х.

Ээжийн машины хөдөлгүүрийг асааж, халаагчийг дээд талд нь тавилаа. Утасныхаа гэрлээр хайрцгийг онгойлгов.

Дугтуйнуудыг шуудангийн тамганы огноогоор нь цэгцлэхэд гайхмаар юм харагдав. Хамгийн эхнийх нь 1968 оных. Хамгийн сүүлийнх нь энэ оны аравдугаар сарын эхээр тамгалагджээ. Тэр хоёрын хооронд жилд яг нэг захидал. Бараг бүгдийг нь аравдугаар сарын сүүл, арваннэгдүгээр сарын эхээр илгээсэн байлаа.

Би хамгийн эхнийхийг задаллаа. Цаас нь шаргал, нугалаас дээрээ тасрахад бэлэн.

Дамдин,

Чи надад юу ч тайлбарлах шаардлагагүй. Тайлбарлавал би сонсох тэвчээргүй.

Өнөөдөр анхны цас орлоо. Хоёр жилийн өмнө яг ийм өдөр чи манай сургуулийн зуухыг засчихаад гарахдаа малгайгаа мартсан. Би түүнийг одоо ч буцааж өгөөгүй. Өгөхгүй ч байх.

Битгий хариу бичээрэй.

Х.

Би дараагийнхыг, түүний дараагийнхыг уншив. Зарим нь хэдхэн мөр, зарим нь хоёр нүүр. Тэр эмэгтэй хаана байгаагаа, юу хийж байгаагаа бараг бичдэггүй. Харин цас хэзээ орсныг, ямар шувуу буцсаныг, ангийнх нь нэг хүүхэд анх удаа уншиж сурсныг бичнэ. Өвөөгийн надад ярьдаг байсан зүйлс шиг.

1976 оны захидал ганцхан өгүүлбэртэй байв:

Хүү чинь энэ жил сургуульд орсон гэж сонслоо. Чамд тохирсон сайхан хүн болоосой. Х.

Ганболд ах тэр жил найман настай байсан байх.

1983 оных бүр ч богинохон:

Цэцэгт баярлалаа гэж хэлээрэй. Тэр мэднэ. Х.

Би тэр мөрийг гурав уншлаа. Эмээ мэддэг байсан гэж үү? Юуг? Тэгээд л би бодов: эдгээр захидал бүгд сумын шуудангаар ирсэн. Эмээгийн гучин жил ажилласан тэр жижигхэн шуудангаар.

1990-ээд оны нэг захидалд:

Чи хариу бичдэггүй нь зөв. Би ч хариу хүлээдэггүй. Гэхдээ чи надад «битгий бич» гэж нэг ч удаа хэлээгүй. Би түүнийг л чиний хариу гэж бодож явна.

2018 оных:

Цэцэг явсныг сонслоо. Би түүнд нүүр тулж баярлалаа гэж хэлж амжсангүй. Чи түүнийг сайхан үдсэн гэдэгт итгэж байна.

Сүүлчийн дугтуйг онгойлгоход хуруу минь даарсандаа ч биш чичирч байлаа. Энэ бичиг бусдаасаа ялгарна. Мөрүүд нь доошоо унжиж, үсэг нь томорчээ. Хөгшин хүний гар.

Дамдин минь,

Цэцэгийг явснаас хойш найм дахь анхны цас ирж байна. Чи хүүдээ амлалт өгснөө надад бичээгүй. Бичих ч шаардлагагүй. Ганболд надтай нэг удаа уулзсан шүү дээ.

Бид хоёр наяас давлаа. Дахиад хүлээх хугацаа бидэнд үлдсэнгүй.

Энэ жил анхны цас ормогц би Тамирын гүүрэн дээр очно. Чи ирэхгүй бол ойлгоно. Гэхдээ нэгийг санаарай: чи ирэхгүй бол бид хоёрын хэн нь ч Ганболдод тэр үнэнийг хэлж амжихгүй.

Х.

Эхний захидлууд нь «Дамдин» гэж эхэлдэг. Энэ нэг нь «Дамдин минь» гэж.

Салхины шилэн дээр цасан ширхэг буун хайлж байв. Нүдэнд минь өглөөний гүүр, мөрөн дээрээ цас овоолсон цэнхэр ороолттой эмэгтэй тодорлоо. Тэр нэг цаг гаруй тэнд зогссон. Өвөөг хүлээж.

Өвөө хоёр өдрийн өмнө нас барсныг тэр эмэгтэй гүүрэн дээр зогсож байхдаа мэдэж байсан болов уу?

Цонх тогшиход би цочоод захидлаа өвөр дээрээ унагав. Шилний цаана Ганболд ах зогсож байлаа. Малгайгүй, хүрэмгүй, хөмсөг дээр нь цас тогтжээ. Тэр миний өвөр дээрх захидал руу, дараа нь над руу харав.

Би цонхоо доошлуулав.

— Чи уншсан уу? — Түүний дуу шөнийн хүйтнээс ч илүү сөөнгө байв. — Тэгвэл хэл. Тэр миний тухай юу гэж бичсэн бэ?