ҮҮРИЙН ЖИНД ГАРАХ ЗАМ

Жигжид өвгөн намрын адаг сарын хатуу жавартай өглөө үүр гэгээрэхээс бүр өмнө, шөнийн гурван цагийн хонх дуугарахад сэрлээ.

Гэрийн үүдээр шунгинан исгэрэх хүйтэн салхи тооныг үл мэдэг доргиож, зуухны улайссан цог бүдэгхэн гэрэл хаях харанхуйд өвгөн орон дээрээ хөлөө унжуулан хэсэг зуур чимээ чагнан суув. Түүний бүх биеийн яс янгинаж, залуу наснаасаа хойш морины нуруун дээр давхиж, өвлийн хатуу зуд, хаврын хавсарганд элэгдсэн өвдөгнийх нь үе намар цагийн жиндүүлэгт шархиран өвдөнө. Нас сүүдэр жаран найм хүрч, хөдөлгөөн нь урьдынх шигээ хөнгөн шалмаг байхаа больсон ч өнөөдөр бол баасан гараг билээ. Долоо хоногийн бусад бүх өдөр урсах уснаас ч уйтгартай, намрын зэлүүд тал шиг эзгүй хоосон өнгөрдөг атал гагцхүү энэ л өдөр түүний өтөл цээжинд бүдэгхэн гал бадамлаж, амьдрах, зүтгэх учир утгыг нь сэрээдэг заншилтай.

Гэрт нам гүм ноёрхоно. Урьд цагт Долгорыг гэртээ байхад үүрийн энэ цагт аль хэдийн галын мод тас хийн асаж, цайны шаргал уур савсаж, зөөлөн хөлийн чимээ, тогоо шанагын дуун дунд гэр дулаахан амь ордог сон. Харин одоо бол хүйтэн, зэлүүд. Ханьгүй хүний гэр гэдэг эзгүй хөндий агуй мэт байдгийг Жигжид сүүлийн гурван жил ясандаа тултал мэдэрч сууна.

Өвгөн сүүмгэр лааны бүдэг шар гэрэлд зузаан хөвөнтэй дээлээ давхарлан өмсөж, олон жил элэгдсэн хөх дурдан бүсээ чангалан бүслээд гал тогооныхоо буланд очлоо. Урьд орой нь модон торхонд чанаж бэлдсэн хонины ууц, хавирга, сээрний махаа царцангиас нь нямбайлан гаргаж, цэвэрхэн цагаан даавуунд нягт гэгч нь ороов. Долгор нь насаараа өөхтэй маханд дуртай, ялангуяа сээрний хар махыг шүдээрээ эмтлэн идэх дуртай сан. Дээрээс нь нутгийн өтгөн шар тос, өрөм, шинэхэн ээзгийг шаазан саванд хийж битүүлээд, олон жилийн аян замын нугачаанд өнгө нь гандаж хуучирсан зузаан даавуун цүнхэндээ нандигнан хийлээ. Энэ бүхэн бол зүгээр нэг идэш хоол биш, дөчин хоёр жил нэг дэрэн дээр толгой холбож, голомтоо түшсэн хань Долгорт нь зориулсан сэтгэлийн ариун өргөл юм.

Жигжид гэрийнхээ модон хаалгыг татан гадаа гарав. Төв аймгийн Баянжаргалан сумын намрын хөх шөнө тэнгэрт түмэн одод яралзаж, аглаг талын хүйтэн жавар хацар хайрна. Хашааны буланд уяатай байсан халиун мориндоо эмээл тохож, хотын чиглэлийн унаа дайран өнгөрдөг сумын төвийн замын буудал руу хөдөллөө. Хоёр цаг гаруй морины хатираагаар явахад намрын хүйтэн агаар цээжийг нь цэвэрлэн сэргээж, ухаан бодлыг нь өнгөрсөн он жилүүдийн хол ойрын дурсамж руу өөрийн эрхгүй хөтөлнө. Морины туурайн чимээ харанхуй талд тодхон тачигнаж, өвгөний дотоод бодол ханьтайгаа өнгөрүүлсэн залуу нас руу эргэн гүйнэ.

Тэд дөчин хоёр жил амьдарсан улс. Залуу насандаа хэн хэндээ эрхэлж, малын бэлчээрт ханьсаж, дөрвөн сайхан хүүхэд төрүүлж өсгөн бойжуулсан. Хүүхдүүд нь өдгөө тус тусын мөр хөөн хот суурин газар, зарим нь хүний нутагт сурч хөдөлмөрлөж яваа. Тэд ч эцэг эхийгээ мартсангүй, сар бүр мөнгө төгрөг шилжүүлж, ээжийнхээ асаргааны төлбөрийг цаг тухайд нь өгдөг. Гэвч хүний сэтгэлийг мөнгөөр орлуулах аргагүй билээ. Харин хөгшин хоёр хөдөө гэртээ мал сүргээ харж, бие биенийхээ харцыг алдалгүй тааварлан тайван налайж суусан тэр цаг саяхан мэт. Гэвч гурван жилийн өмнөөс Долгорын ухаан санаа намрын өглөөний манан шиг замхарч эхэлсэн билээ.

Эхлээд тэр тулгандаа цай чанахаа мартаж, саалийн хувингаа хаана тавьснаа санахгүй дэмий л эргэлддэг болов. «Хөөе Жигжид ээ, би үнээгээ саачихлаа билүү, үгүй билүү?» гэж өдөрт хэд хэд асуух болжээ. Удалгүй өөрийнхөө төрүүлсэн хүүхдүүдийг танихаа больж, амралтаараа ирсэн том хүүгээ «Энэ хэний хүүхэд вэ, манайд яагаад суугаад байгаа юм бэ?» гэж сэжиглэн асуудаг болсон. Эцэстээ өдөр шөнө хоёрыг ялгахаа больж, өвлийн шөнө гадагш гүйж гараад цасан шуурганд осгож төөрөх шахах болсон тул хүүхдүүд нь зөвлөлдөөд Улаанбаатарын баруун захад байрлах, ахмадын тусгай асаргааны төвд шилжүүлсэн юм.

Өвгөн тэр өдрийг одоо ч зүрхэндээ шимшрэн санадаг. Эхнэрээ машинд суулгаад хот руу авч явах үед Долгор цонхоор нутгийнхаа уулсыг харан гайхаж, «Бид хаашаа яваад байгаа юм бэ, одоо гэртээ харья л даа» гэж учирлан хэлж байсан сан. Тэр өдрөөс хойш өвгөн хөдөө гэртээ ганцаар үлдэж, зөвхөн баасан гарагийг л хүлээн суудаг болсон билээ.

Сумын замын буудал дээр ирэхэд үүр гэгээрч, дорно зүгээс бүдэг ягаан туяа татаж байв. Морио танил айлын хашаанд үлдээгээд, долоон цагийн хотын автобусыг хүлээж зогсохдоо Жигжид өвгөн гараа үлээн дулаацуулж, догдлон чичирч байлаа. Нутгийн хүмүүс өвгөнтэй тааралдаад «За Жигжид гуай, Долгорыг эргэхээр явж байна уу? Ямар ч хатуу цаг агаартай байсан энэ хүн баасан гарагт заавал явдаг юм шүү» хэмээн хүндэтгэн шивнэлдэнэ.

Автобус тоос татуулан ирж зогсоход өвгөн халуун амьсгал, хүмүүсийн хөл хөдөлгөөн дундуур зүтгэн хамгийн арын цонхтой суудалд шигдэн суув. Улаанбаатар хүртэл гурван зуун хорин километр. Замын турш өвгөн цонхоор налайн өнгөрөх тал нутаг, цахилан шарлах өвсийг ширтэн бодолдоо дарагдав. «Өнөөдөр Долгор минь намайг таних болов уу? Эсвэл өнгөрсөн долоо хоногийнх шигээ танихгүй хүнтэй уулзсан мэт сэжиглэн харах болов уу?» гэх шаналал түүний цээжийг зүүгээр хатгах шиг хөндүүрлүүлнэ. Автобусны дугуй хяхнан эргэх тоолонд Жигжидийн сэтгэл ханийнхаа зүг яаран тэмүүлсээр байлаа.

ХҮЙТЭН ЦАГААН КОРИДОР БА ТАНИХГҮЙ ЗОЧИН

Нийслэлийн баруун захад орших настнуудын асаргааны төвийн хоёр давхар саарал барилгын гадаа автобуснаас буухад өдрийн арван нэгэн цаг өнгөрч байлаа.

Хотын утаа униар, машинт тэрэгний чимээ өвгөний чихийг дүнгэнүүлж, толгойг нь эргүүлнэ. Тэрбээр өмсөж ирсэн зузаан дээлийнхээ тоосыг гараараа зөөлөн гөвж, цүнхээ баруун гартаа чангалан атгаад шатаар болгоомжтой өгсөв. Шилэн хаалгыг татан дотогш ороход ариутгалын бодис, спирт, эмийн нясуун үнэр хамар цоргино. Энэ үнэрт өвгөн сүүлийн гурван жилийн турш долоо хоног бүр дассан ч, орох бүртээ сэтгэл нь жихүүцэж, өөрийн эрхгүй бөгтийдөг зантай билээ. Цагаан халадтай эмч нар, нааш цааш холхих сувилагчид, таяг тулан алхах танихгүй өтгөс өвгөний сэтгэлд нэг л хүйтэн хөндий сэтгэгдэл төрүүлнэ.

Коридорын эцэст байрлах жижүүрийн ширээний ард сууж байсан залуухан сувилагч бүсгүй Даяна өвгөнийг хармагцаа нүүрэндээ дулаахан инээмсэглэл тодруулан босож ирэв. Энэ бүсгүй бол Долгорыг хариуцан асарч буй сувилагч бөгөөд Жигжид өвгөнийг хэдийнээ өөрийн төрсөн өвөө шигээ дотночлон харьцдаг болсон нэгэн билээ.
— Өвөө минь, ирэв үү? Цаг агаар муу байна уу, замдаа даарч хөрсөнгүй юу? Та ч гэсэн настай хүн, холын замд ядрах юм даа, гэж тэрбээр хүндэтгэлтэй асуулаа.
— Үгүй ээ, охин минь, гайгүй ээ. Морь унаад сурчихсан хүнд автобус ч аятайхан унаа юм. Харин манай хүн... Долгор өнөөдөр ямархуу байна даа? Тайван л байна уу? Бие нь чилээрхээгүй биз? гэж Жигжид түгшүүртэй харцаар асуув.
— Тайван байгаа. Өглөө цайгаа уучхаад өрөөнийхөө цонх руу очоод суучихсан. Таныг ирнэ гээд хүлээгээд байгаа юм шиг л гадагшаа ширтээд л суугаад байна лээ. «Баасан гарагийн тэр хүн ирэх болов уу?» гэж өглөө надаас асуусан шүү, гэж Даяна инээмсэглэн өгүүлэв.

Энэ үгийг сонсоод өвгөний сэтгэл бага зэрэг уужирч, цээж дүүрэн гүнзгий амьсгаа аваад, 104 тоот өрөөний модон үүдийг аяархан түлхэн орлоо.

Өрөөнд нарны бүдэг шар туяа туссан цэвэрхэн, нам гүм орчин угтав. Цонхны тавцан дээр өнөөх л танил жижигхэн биетэй, цэнхэр ноосон цамц нөмөрсөн эмэгтэй нуруугаа харуулан сууж байлаа. Бууралтсан өтгөн үсээ арагш нь нямбай самнасан тэр эмгэн бол Жигжидийн дөчин хоёр жилийн бүхий л амьдрал, залуу нас, баяр гуниг нь билээ. Гадаа салхинд хийсэх шар навчис, цонхны тавцан дээр суух бялзуухайг ширтэн суугаа ханийгаа харахад өвгөний хоолой дээр нулимс тээглэх шиг болно.

Өвгөн хөлийнхөө чимээг аяархан гаргаж дэргэд нь очоод, орон дээр суув.
— Долгор оо, би ирлээ, гэж Жигжид хоолойгоо засан зөөлөн дуугарав.

Эмгэн аажмаар эргэж харлаа. Түүний царайд нарийн үрчлээ сууж, нүднийх нь харц бяцхан хүүхдийнх шиг гэмгүй тунгалаг, бас хов хоосон харагдана. Тэрээр Жигжидийн нүүр царай, барьсан цүнх, өмссөн хөдөөний хуучин дээлийг анхааралтай ширтсэнээ, духаа үл мэдэг үрчийлгэн харцаа сонирхон гүйлгэв.
— Та... хэн бэ? гэж Долгор аяархан асуулаа.

Энэ асуултыг өвгөн сүүлийн гурван жил долоо хоног бүр сонсож байгаа ч сонсох болгондоо цээжин дундуур нь хүйтэн хутгаар хөндийрүүлэн зүсэх мэт шаналдаг билээ. Өөрийнх нь насаараа ханилсан хань нь түүнийг хараад танихгүй байна гэдэг эр хүний хувьд хамгийн хатуу шийтгэл мэт. Гэвч тэр дотоод нулимсаа нуун барьж, уруулдаа дулаан инээмсэглэл тодруулав.
— Би баасан гарагийн хүн байна аа. Долоо хоног бүрийн баасанд тань дээр ирдэг хүн шүү дээ, гэж Жигжид хэллээ.
Долгор хэсэг зуур бодлогоширсноо, нүдэнд нь гэнэт баярын оч гийж:
— Баасан гарагийн хүн гэнэ ээ... Тийм ээ, та баасан гараг бүр ирдэг билүү? Та их сайхан хүн юм. Надад нутгаас ямар нэг амттай юм авчирсан уу? Би өнөөдөр таныг хүлээгээд л байсан юм сан, гэж хүүхэд шиг баясан асуув.

Жигжид цүнхнээсээ чанасан махаа гаргаж, жижиглэн хэрчээд тавган дээр тавьж өгөв. Бас өтгөн шар тос, өрөм, ээзгий дөхүүллээ. Долгор махнаас жижигхэн эмтлэн зажилж, «Ямар амттай мах вэ, манай нутгийн хонины мах шиг л байна даа. Надад манай нутгийн нэг хүн яг ингэж чанаж өгдөг байсан юм сан» хэмээн амтархан бувтнаж суув. Өвгөн ханийнхаа дэргэд суун, цагаан үсийг нь энхрийлэн илж, хоёр цаг гаруй хуучны сонин хачин, нутгийн өвөлжөөний цас зудын тухай ярьж өгөв. Хэдийгээр Долгор түүний ярианы ихэнхийг тогтоож ухаарахгүй, зүгээр л толгой дохин баярлаж байсан ч энэ хэдэн хором Жигжидэд хорвоогийн хамгийн үнэтэй эрдэнэ мэт санагдаж байлаа.

Үдээс хойш Долгорыг өдрийн амралтад оруулахаар сувилагч орж ирэхэд Жигжид явахаар босов.
— За Долгор минь, би ингээд буцъя даа. Ирэх долоо хоногийн баасанд дахиад хүрээд ирнэ шүү, гэхэд Долгор гараас нь зуурч:
— Баасан гарагийн хүн гуай, та заавал ирээрэй. Би таныг цонхоороо хараад хүлээж байя, гэж чин сэтгэлээсээ хэлэв.

Өвгөн өрөөнөөс гарч коридороор алхаж явтал араас нь Даяна сувилагч гүйцэн ирж, ханцуйнаас нь зөөлөн татлаа. Түүний царай ер бусын баргар, нүдэнд нь түгшүүртэй харц илэрнэ.
— Жигжид өвөө, та түр надтай цуг жижүүрийн өрөөнд орооч. Танд хэлэх нэг ноцтой зүйл байна, гэж сувилагч дуугаа намсган шивнэв.

Өвгөн гайхан жижүүрийн өрөөнд оров. Даяна хаалгаа хааж, өвгөнд аяга халуун цай барив.
— Юу болоо вэ, охин минь? Долгорын бие өвдөө юу? Эмч нар ямар нэг муу мэдээ хэлээ юу? гэж Жигжидийн дуу чичирхийлэв.
— Үгүй ээ, бие нь зүгээр. Харин... өнгөрсөн мягмар гарагт хөдөөнөөс нэгэн настай өвгөн Долгор гуайтай уулзахаар ирсэн юм, гэж Даяна харцаа буруулсхийв.
— Өвгөн гэнэ ээ? Хэн тэр билээ? Манай хамаатнууд уу?
— Үгүй ээ, нэрээ хэлээгүй, нутгийн хүн гэсэн. Тэр хүн Долгор гуайн өрөөнд ороод цонхны тавцан дээр хамт суусан юм. Тэгтэл... Долгор гуай түүнийг хармагцаа нүд нь томрон уулга алдаж, өөрийн эрхгүй хоёр гараа сунган тэвэрч авсан. Тэгээд нулимс дуслуулан байж, «Жигжид ээ! Чи минь үнэнээсээ хүрээд ирэв үү! Би чамайгаа ямар их хүлээв ээ!» гээд цээжинд нь наалдан уйлсан... Тэр өвгөн ч Долгор гуайг тэврээд духан дээр нь үнссэн...

Жигжид өвгөний толгой эргэж, нүднийх нь өмнө хорвоо дэлхий орвонгоороо эргэх шиг болов.
Барьж байсан цайны аяга нь салганан чичирч, ширээн дээр асгаран дуслав. Дөчин хоёр жил нэг дэрэн дээр толгой холбосон, өөрийг нь танихгүй «Баасан гарагийн хүн» гэж нэрлэчихээд байгаа хань нь өөр нэгэн танихгүй өвгөнийг «Жигжид ээ!» хэмээн уйлан хайлан тэвэрч үнссэн гэж үү? Тэр өвгөн чухам хэн байсан бэ?