Эхийн үлдээсэн түлхүүр

Ээжийгээ оршуулсан орой Саруул гэрийнхээ хаалгыг онгойлготол үүдний дэвсгэр дээр жижигхэн бор дугтуй байв.

Хаяг ч үгүй, шуудангийн тэмдэг ч үгүй. Дотор нь зэвэрсэн түлхүүр, нэгэн хар цагаан зураг байлаа.

Зурагт залуухан ээж нь модон хашааны цаана зогсоно. Дэргэд нь ядарсан царайтай үл таних эр. Ээжийнх нь гарт жижигхэн модон морь харагдана. Тэр морийг эр рүү сарвайж байв.

Зургийн ард ганцхан өгүүлбэр бичжээ.

«Би чамд аавын чинь тухай худал хэлсэн.»

Саруул гарын үсгийг танив. Ээж Долгорынх нь үсэг. Гэвч тэрээр насаараа ганцхан зүйлийг хэлсэн билээ: «Аав чинь чамайг төрөхөөс өмнө дайнд явсан. Эргэж ирээгүй».

Саруул тавин есөн жил тэр үгэнд итгэжээ. Багадаа аавын тухай асуухад ээж нь аяга угааж байсан гараа арчаад, «Ирэхгүй хүнийг хүлээлгэж яах вэ» гэдэг байв. Дахиж асуух эрхгүй мэт санагддаг байлаа.

Хажуу айлын Цэвэл эгчийг тогшиход удаан хүлээлгэв. Саруул зургаа үзүүлэн:

— Үүнийг та тавьсан уу?

Цэвэл зураг руу харснаа хацрынх нь булчин татвалзав.

— Ээж чинь надад өгсөн юм. «Намайг байхгүй болсны дараа охинд минь өг» гэсэн.

— Энэ хүн хэн бэ?

Цэвэл хариулсангүй. Түлхүүрийг алган дээр нь эргүүлж үзээд:

— Хуучин авдар нь бий юү? Ногоон төмөр булантай нь.

Саруул тэр авдрыг мэднэ. Олон нүүдэлд авч явсан, онгойлгохыг зөвшөөрдөггүй авдар. Сүүлчийн жилүүдэд түлхүүр нь алга болсон гэж ээж нь хэлдэг байв.

— Та энэ хүнийг таньдаг байсан юм уу?

— Би жаахан охин байсан болохоор нэрийг нь тогтоогоогүй. Авдраа нээгээд үз, дүү минь.

Гэртээ буцаж ирээд Саруул зургийг дахин харлаа. Ээж нь инээгээгүй ч эр рүү харсан нүдэнд нь охины нь мэддэггүй залуу эмэгтэй байв.

Цэвэлийн хаалганаас гараад Саруул шууд гэр рүүгээ орсонгүй. Шатны хонгилын цонхонд оройн гэрэл бүдгэрч, хашаанд нь ээжийнх нь суулгасан улиасны мөчир салхинд савлана. Ээж нь сүүлийн жилүүдэд түүнийг түшиж байж цонхон дээр ирдэг байсан ч навчис нь хэзээ шарлаж эхлэхийг анзаарсаар л байжээ.

Саруулын охин Номин оршуулгын дараа ээжтэйгээ үлдэх гэсэн. «Би гайгүй, чи хүүхдээ аваад харь» гэж Саруул явуулсан юм. Хүнтэй хамт байвал уйлчих гээд, уйлж эхэлбэл өөрийгөө зогсоож чадахгүй мэт санагдсан. Харин одоо тэр утсаа аваад охин руугаа залгах гэтэл юу гэж хэлэхээ олсонгүй.

Ээжийн тухай худал үг илрэхэд тэр өөрөө хэн болсон юм бэ? Өнөөдөр оршуулсан эмэгтэй нь хэвээрээ. Даарч ирэхэд нь цайгаа аягалаад өгдөг, хувцасны нь урагдлыг хэлүүлэлгүй оёдог хүн. Гэтэл тэр эмэгтэй охиноосоо юуг ингэтлээ удаан нуусан хэрэг вэ?

Хүүхэд байхдаа Саруул сургуулийнхаа найзуудаас «Аав чинь хаана байдаг юм?» гэсэн асуултанд нэг янзаар хариулдаг байжээ. Дайнд явсан. Багш нь ангиараа дайнд амь үрэгдсэн хүмүүсийн дурсгалд зориулж зураг зуруулахад тэр аавынхаа царайг төсөөлж чадалгүй, уулын цаанаас ирж яваа морьтон зурсан. Ээждээ үзүүлэхэд Долгор зургийг удаан ширтээд, «Морийг нь сайхан зуржээ» гэж хэлсэнсэн.

Тэр зураг хаа нэгтээ үлдсэн болов уу? Саруул авдрыг гэнэт зөвхөн цоожтой хайрцаг бус, хариу хэлж чадах цорын ганц хүн мэт бодлоо.

Унтлагын өрөөнд ээжийнх нь дэр хөнжил хэвээр байв. Эмнэлэгт хүргэхдээ дэрний уутыг нь сольж амжаагүйгээ санав. Саруул орон дээр нь суугаад дугтуйг өвөр дээрээ тавив. «Маргааш хүртэл хүлээж болно» гэж бодсон ч түлхүүрийг аль хэдийн атгасан байлаа.

Тэр авдрыг хананы булангаас татаж гаргахдаа нуруугаа өвтгөв. Өмнө нь ээж нь энэ ажлыг үргэлж өөрөө хийдэг, авдар дор шороо хурсан ч охиноо ойртуулдаггүй байсан юм. Саруул түлхүүрийг цоожинд хийхэд эхлээд эргэсэнгүй. Түлхүүрээ буруу олжээ гэж бодсон ч жаахан тос дусаагаад болгоомжтой хөдөлгөхөд дотроос нь түгжээ сулрах чимээ гарав.

Саруул түлхүүрээ эргүүлчихээд тагийг нь өргөсөнгүй. Ээж нь үнэхээр түүнийг онгойлгоосой гэж хүссэн үү, эсвэл өөрөө хэлж чадаагүйдээ сүүлчийн мөч хүртэл эргэлзсэн үү? Цэвэл эгчид түлхүүрийг өгсөн нь хүссэнийх нь баталгаа. Гэхдээ тэр хүсэлт охиныхоо гомдлыг арилгахгүй.

Өвдөж эхлэхээсээ өмнөхөн Долгор нэг өглөө ач хүүгийнхээ хуучин зурагнуудыг үзэж суужээ. Саруул ажилдаа явах гэж яаран, үүдэнд гутлаа өмсөж байв.

— Орой эртхэн ирж чадах уу? гэж ээж нь асуусан.

— Хичээнэ ээ. Яасан бэ?

— Зүгээр, хамт цай ууцгаая гэж бодлоо.

Саруул тэр орой хуралтай гээд хоцорсон. Ирэхэд нь ээж унтчихсан, ширээн дээр цайны аяга хөмөрч тавьсан байлаа. Маргааш нь хоёулаа энэ тухай ярилцаагүй. Одоо санахад ээж нь тэр орой нэг юм хэлэх гэж байсан байж магадгүй. Эсвэл ердөө л охинтойгоо цай уумаар байсан ч байж болно. Саруул болсон ярианд болоогүй үг нэмж зохиохыг хүссэнгүй.

Бага байхад нь ээж түүнийг үсээ самнах болгондоо хоёр гэзэгнийх нь угийг ижил өндөрт гаргах гэж уддаг байв. Саруул яарч хөдөлбөл самны шүд хуйханд нь тээглэж, ээж нь «Битгий хөдөл» гээд духан дээр нь зөөлөн дардаг. Нэг удаа ангийнх нь охин хоёр гэзгийг нь шоолсонд Саруул уйлаад, үсээ өөрөөр сүлжүүлнэ гэж зөржээ.

Долгор дургүйцээгүй. Маргааш өглөө нь охиноо толины өмнө суулгаад ганц гэзэг сүлжсэн байна. Хичээлээсээ ирэхэд нь харин хоёр талынх нь үс суларчихсан байжээ. Ээж нь самаа аваад «Дахиад оролдоод үзье» гэсэн. Тэгэхэд Саруулын санаанд ээж нь бүхнийг мэддэг хүн шиг санагддаг байв. Одоо харин Долгор мэдэхгүйгээ ч бусдад хэлэлгүй, ганцаараа оролддог байсан болов уу гэж бодлоо.

Ээжийнх нь дэрний уут дээр оёдлын нь машинд хэрэглэдэг цагаан утасны өчүүхэн тасархай байв. Саруул утсыг авч хаях гэтэл хуруунд нь орооцолдоод салсангүй. Тэр тасархайг алган дээрээ тавьж харснаа дэвтрийн хажууд болгоомжтой үлдээв.

Номин ахин залгалаа.

— Ээж ээ, харьж амжив уу? Юм идсэн үү?

— Ирсэн. Чиний авчирсан цайнаас уучихлаа.

— Хэрэв би ирвэл чи унтаж амрах уу?

— Одоо хэрэггүй ээ. Өглөө ярья.

Саруул зургийн тухай хэлэхийг хүссэн ч үг нь аманд нь эвлэсэнгүй. Охиноо нэг л мэдэхэд санаа зовж, хүүхдээ аваад буцаж ирэхийг мэдэж байв. Энэ шөнө тэр эхлээд өөрөө учрыг нь олохыг хүсжээ.

Утсаа тавиад гэрэл зургийг цонхны дэргэд аваачив. Залуу эрийн царайг томруулж харах боломжгүй ч хүрэмнийх нь ханцуй элэгдсэн байв. Хашааны моддын цаана юу байгааг ялгахад хэцүү. Зургийг хэн, яагаад авсан бол? Ээж нь нэг ч удаа ийм зураг байгааг дурдсангүй.

Долгор нас барахаасаа өмнө эмнэлэгт олон хонохдоо нэг удаа Саруулын гарыг барьжээ. «Чамд хэлэх юм байна» гэж эхлээд, хаалга онгойход дуугаа хураасан. Дараа нь сувилагч ирж тариа хийхэд яриа тасарчээ. Саруул «Дараа амраад ярья» гэсэн. Тэр дараа нь ирээгүй.

Одоо тэр үгийг дахин дахин бодохдоо өөрийгөө буруутгахыг хүссэнгүй. Ээж нь ярьж болох байсан, өөрөө ч бас илүү асууж болох байсан. Аль нь ч тэр шөнийг буцааж авчрахгүй.

Авдрын таг дээр ээжийнх нь хурууны мөр олон жил хүрсэн хэсэг бусдаасаа цайрчээ. Саруул багадаа тэр толбыг зураг гэж бодоод харандаагаар тойруулан зурж байсан юм. Долгор уурлахын оронд арчиж цэвэрлээд, «Энэ авдар надаас ахмад шүү» гэж хэлсэнсэн.

— Танд хэн өгсөн юм бэ? гэж Саруул асуужээ.

— Ээж минь.

— Дотор нь юу байдаг юм?

— Хуучин юмнууд л бий.

Саруул тэр үед ээжийнхээ хоолой өөрчлөгдсөнийг анзаараагүй. Хуучин зүйл гэдэг зөвхөн өмсөхөө больсон хувцас, эвдэрсэн тоглоом гэсэн үг гэж боддог нас байв. Одоо харин хүний дуугүй явсан он жилүүд ч авдарт багтаж болдгийг ойлгох гэж байлаа.

Тэр тагийг аяархан өргөлөө.

Авдрын ёроол

Авдрыг онгойлгоход хуучин ноосон хантааз, хатаасан агийн үнэр хамар цоргив. Ээжийнх нь хадгалж явсан даавуу, багадаа Саруулын өмсөж байсан жижиг гутал дээр нь байлаа.

Хамгийн ёроолд хөх даавуунд ороосон баглаа захидал. Дугтуй бүрийг онгойлголгүй хадгалжээ. Заримынх нь булан норж, заримынх нь марк хууларсан аж. Дандаа Японоос ирсэн байв.

Эхний дугтуйн дээрх хаяг ээжийнх нь залуудаа амьдарч байсан гудамжных. Он нь 1992. Хамгийн сүүлчийнх нь долоон жилийн өмнөх.

Саруул эхний захидлыг задлахдаа ээжээсээ ямар нэгэн юм хулгайлж буй мэт эвгүйцэв. Дотор нь япон үсгээр бичсэн хуудас, мөн монголоор хэдхэн мөртэй өөр нэг хуудас байв.

«Долгор оо, хэрэв энэ захидал чамд хүрвэл намайг уучлаарай. Би чамайг эрж олоход олон жил өнгөрчээ. Охин чинь сайн өсөж байгаа юу?»

Доор нь «Кэнжи» гэж кириллээр бичжээ.

Охин. Түүний тухай асуусан юм болов уу?

Дараагийн дугтуйнд танихгүй эр эмэгтэй хоёрын зураг байв. Эр нь ээжийнх нь зурган дахь хүнтэй адилхан боловч үс нь бууралтаж, нүднийх нь захад үрчлээ суужээ. Зургийн ард «Миний охин Акикотой хамт» гэж орчуулсан байлаа.

Саруулын цээж хөндүүрлэв. Хэрэв энэ эр түүний эцэг бол тэр өөр охинтой байжээ. Ээж нь захидлыг яагаад нээгээгүй юм бол?

Баглааны доор жижигхэн дэвтэр байсан нь ээжийнх нь гараар дүүрчээ. Эхний хуудсан дээр «Саруулд өгөхгүй гэж бодож явсан үгс» гэж бичжээ.

Тэр шөнө Саруул дэвтрийг нээв.

1946 он. Улаанбаатар.

Долгор ус зөөж яваад модон хашааны дэргэд эр унахыг харжээ. Хашааны цаана харуул зогсож байсан тул шууд дөхсөнгүй. Эр гартаа барьсан тоосгоо алдалгүй, өвдгөө газарт тулан өндийх гэж оролдсоор байв.

Долгор хорин настай. Ах нь Халхын голын дайнд амь үрэгдсэнээс хойш япон цэргийн тухай яриа сонсох бүрд ээж нь таг дуугүй болдог байлаа. Харин одоо охин газарт унасан эрийн гар дахь тоосго хагарч, нимгэн бээлийнийх нь завсраар цус гарсныг л харав.

Харуул босохыг тушаахад эр арайхийн өндийжээ. Долгор хувингаа авч явах гэтэл эрийн халааснаас жижигхэн юм унаж, хашааны доогуур өнхөрч ирэв. Модон морь байлаа. Хүүхдийн алганд багтах, нэг чих нь хугархай.

Долгор морийг авч гэртээ харив. Маргааш нь буцааж өгөхөөр хашааны дэргэд хүлээсэн ч эрийг харсангүй.

Гурав дахь өдөр нь эр дахиад гарч ирлээ. Долгор морийг хашааны завсраар өгөхөд эр эхлээд охины царай руу, дараа нь морь руу харав. Тэгснээ гүн бөхийжээ.

Харуул хашхирахад Долгор холдсон ч эр морийг атгасан гараа халаасандаа хийж амжсан байв.

---

Дэвтрийн дараагийн хуудсыг эргүүлэхэд нэгэн цаас хавчуулагдсан байлаа. Төрсний бүртгэлийн хуулбар. Хүүхдийн нэрийн мөрөнд «Саруул» гэж бичжээ. Эцгийн нэрийн мөр хоосон.

Харин цаасны ард ээж нь өөрийн гараар:

«Кэнжи чиний аав биш. Гэхдээ чамайг амьд үлдэхэд тэр хүн тусалсан» гэж бичсэн байв.

Тэгвэл жинхэнэ аав нь хэн байсан юм бэ? Яагаад Кэнжи хүүхдийн тухай асууж, ээж нь түүнээс ирсэн бүх захидлыг нээлгүй хадгалсан юм бол?

Саруул дараагийн хуудсыг эргүүлэхэд дотроос нь нэгэн дугтуй унав. Бусдаас ялгаатай нь задгай, дотор нь ээжийнх нь бичсэн захидал байлаа.

Гэхдээ тэр захидал Кэнжид бус, Саруулын аавд хаяглагдсан байв.