ДУГТУЙ

Ээжийгээ эмнэлэгт хэвтүүлсэн өглөө би дансан дахь сүүлчийн мөнгөө эмийн санд өглөө. Кассчин хариултыг минь тоолж байхад утас дуугарч, байрны эзэн түрээсээ нэхэв. «Маргааш өгнө» гэж худлаа хэлээд тасалсан.

Ээж сүүлийн жилүүдэд хүмүүсийн хувцас засаж амьдарсан. Ажлаа хэзээ ч хаядаггүй тэр хүн өчигдөр оёдлын машины ард ухаан алдсан юм. Эмч нь шинжилгээний хариу гарах хүртэл хэд хоног хэвтэх хэрэгтэй гэсэн ч хэд хоногийн мөнгө надад байсангүй.

Орой эмнэлгийн үүдэнд амьсгаа авч зогсоход нэг эр ойртлоо. Хөх ажлын хүрэмнийхээ товчийг буруу товчилсон, гарт нь хуучин бор дугтуй байв.

— Та Цэрэн гуайн охин уу?

Би толгой дохив.

— Ээжид тань өгнө гэж олон жил явлаа. Одоо өөрт нь очих нүүр надад алга.

Дугтуйг гарт минь атгуулаад тэр буцав. Араас нь дуудахад сонсоогүй мэт алхлаа. Дотор нь мөнгө биш, жижиг дэвтэр, гандаж шарласан автобусны тасалбар байв. Дэвтрийн хавтсан дээр ээжийн минь гараар «Хүний өрийг хүнд бүү үүрүүл» гэж бичжээ.

ДЭВТЭР

Ээж унтаж байв. Би орны дэргэд сууж дэвтрийг нээлээ. Огноо бүрийн ард гурил, эм, автобусны мөнгө гэх мэт жижиг тоонууд байв. Заримынх нь хажууд «өгсөн», заримд нь «хэрэггүй» гэж бичжээ.

Сүүлийн хуудас руу хүрэхэд «Энхийн дүүд» гэсэн мөр гарч ирэв. Түүний доор эмнэлгийн нэр, миний төрсөн өдөр байлаа. Би хуудсыг дахин уншив. Тэр өдөр би төрсөн болохоос өөр юу болсныг ээж хэзээ ч ярьж байгаагүй.

Яг тэр үед ээж нүдээ нээв. Дэвтрийг хараад өнгө нь цайлаа.

— Энийг хэн өгсөн бэ?

— Нэг эр өгсөн. Ээж ээ, энэ Энхийн дүү гэж хэн юм бэ?

Ээж дэрээ түшиж босох гэж оролдоод миний гарыг атгалаа.

— Оюунаа, чамд би хэлэх ёстой байсан юм. Тэр өдөр эмнэлэгт...

ЭЭЖИЙН ДУУГҮЙ ӨНГӨРСӨН ОН ЖИЛҮҮД

Ээжийн хэлэх гэсэн үг дууссангүй. Хаалга тогшиж, сувилагч тариа хийхээр орж ирэв. Ээж миний гарыг суллаад хананд харлаа. Би дэвтрийг хааж, цүнхэндээ хийсэн ч «Энхийн дүүд» гэсэн үг толгойноос гарсангүй.

— Маргааш ирээрэй, — гэж сувилагч хэлэв. — Өвчтөн амрах хэрэгтэй.

Би ээжийн духыг илээд гарлаа. Коридорт эмийн тэрэг түрсэн хүн зөрөхөд хананд өлгөсөн цаг арван нэгийг зааж байв. Гэртээ харих сүүлчийн автобусанд амжих эсэхээ тооцоолж явахдаа би түрээсийн мөнгөө дахин бодлоо. Өрөөний эзэн Болормаа эгч маргааш үд хүртэл хүлээнэ гэсэн. Би цалингийн урьдчилгаа хүссэн ч дарга маань орлого муу байна гээд татгалзсан юм.

Автобусны буудал дээр дугтуйгаа дахин нээв. Гандаж шарласан тасалбар дээр нэгэн аймгийн нэр, гучаад жилийн өмнөх огноо бүдэгхэн харагдана. Тэр нь миний төрсөн өдөртэй давхцаж байлаа. Ээж надад аймгийн төвд төрсөн гэдгээс өөр зүйл ярьж байгаагүй. Намайг хоёртой байхад бид хотод ирсэн, аав минь түүнээс өмнө нас барсан гэж л хэлдэгсэн.

Утас дуугарахад дэвтрээ яаран халааслав. Эгч Сувд байлаа.

— Ээж ямар байна?

— Унтсан. Шинжилгээний хариу маргааш гарна гэсэн.

— Би өглөө очно. Гэхдээ мөнгөний тухайд...

Эгчийн дуу намсав. Тэр хоёр хүүхэдтэй, нөхөр нь өнгөрсөн сараас хойш ажилгүй. Би мөнгө нэхэх гэж залгасан биш гэдгээ хэлэх гэсэн ч амжсангүй.

— Чи дандаа ганцаараа шийдчихээд дараа нь надад гомддог, Оюунаа.

— Гомдоогүй.

— Худлаа. Өнгөрсөн жил ээжийн эмний мөнгийг ч надад хэлээгүй.

Автобус ирж, би бусадтай хамт шахалдан орлоо. Цонхны цаана эгчийн амьдардаг хорооллын гэрэл бүдэгхэн харагдах шиг болов.

— За тэгвэл маргааш хамт эмчтэй нь уулзъя, — гэж би хэлэв.

Тэр хэсэг чимээгүй байснаа зөвшөөрлөө. Утсаа тасалсны дараа хэлээгүй үгс минь аманд гашуун амтагдав. Би эгчдээ уурладаг байсан уу, эсвэл тусламж хүсэхээсээ ичдэг байсан уу? Ээжээсээ өвлөсөн зантай гэдгээ анх удаа бодов.

Гэрт ороход оёдлын машины хажууд хагас зассан хүүхдийн пальто байлаа. Ээж халаасыг нь эргүүлээд, утсаа зүүнд сүвлэсэн чигээр үлдээжээ. Маргааш эзэн нь ирж авах ёстой. Би утсыг нь таслахгүйг хичээн пальтог эвхэж тавив. Машины доор өнөөхтэй адил жижиг дэвтрүүд хэд хэд байсан ч бүгд оёдлын хэмжээ, хүний нэртэй байв.

Нэг хуудсан дээр ээжийн надад зориулж тэмдэглэсэн хувцасны хэмжээ харагдав. Арван настай үеийнх бололтой. «Өвлийн хүрэм, уртасгаж болно» гэсэн бичгийг уншаад би инээмсэглэлээ. Ээж аливааг ахин ашиглах боломжтойгоор хийдэг хүн. Миний бага насны дээл хүртэл зах нь задрахад ханцуйг нь эргүүлж уртасгадаг байжээ.

Гэтэл өнөөх бор дэвтрийн сүүлийн хуудсан дээрх нэрс өөр байлаа. Энх, Номин хоёрын хажууд «буудлын байшин» гэсэн үг, хуучин хаяг бичжээ. Би зурагнаас хаягийг хайсан боловч олон жилийн өмнө нураасан хэсэг байв. Тэнд одоо шинэ орон сууц баригджээ.

Оройн арван хоёр өнгөрөхөд хаалга тогшлоо. Би цочиж очоод дурангаар харвал Болормаа эгч байв. Тэр цахилгааны тоолуур шалгахаар ирснээ хэлээд гутлаа тайлсангүй. Би маргааш мөнгөө олохыг оролдоно гэж хэлэхэд тэр миний нүд рүү харж:

— Ээж чинь эмнэлэгт байгаа гэж Сувд хэлсэн. Яагаад надад хэлээгүй юм бэ?

— Өр төлөхгүй байх шалтаг шиг сонсогдоно гэж бодсон.

— Шалтаг гэдэг чинь худлаа юм хэлэхийг хэлдэг. Үнэнээ хэлж болно шүү дээ.

Тэр түрээсээ долоо хоногийн дараа хоёр хувааж өгөх санал тавив. Би баярласнаа хэлэх гэсэн ч хоолой зангирав. Болормаа эгч гарахдаа хаалганы дэргэд байсан хүүхдийн пальтог хараад:

— Цэрэн эгч энэ хувцсыг хэдэн удаа үнэгүй зассан бол доо, — гэв.

— Та мэддэг байсан юм уу?

— Хорооны хүмүүс мэднэ ээ. Харин ээж чинь ярьдаггүй байсан.

Түүнийг явсны дараа би гэрийн утасны хуучин дэвтрийг гаргаж ирлээ. «Энх» гэсэн нэр нэг биш, гурав байв. Эхний дугаар холбогдсонгүй. Хоёр дахь нь буруу хүн байлаа. Гурав дахь дугаар руу залгахад хариулах хүн байсангүй.

Өглөө Сувдтай эмнэлгийн үүдэнд уулзав. Эгч халуун аарцтай жижиг сав барьжээ. Бид бие биеэ тэвэрсэнгүй, гэхдээ тэр савыг надад атгуулахад шөнийн хүйтэнд даарсан гар минь дулаацлаа.

Эмч шинжилгээний хариуг тайлбарлаж, ээжид хэсэг хугацаанд ажлаа багасгаж, тогтмол хяналтад орох шаардлагатайг хэлэв. Даатгалд хамаарах болон өөрсдөө төлөх зардлыг тусад нь бичиж өглөө. Бид аль алиныг нь нэг дор төлөх боломжгүй ч дараагийн алхмыг ядаж мэддэг болсон.

— Би хүүхдүүдээ хичээлд нь хүргэсний дараа ирж чадна, — гэж Сувд хэлэв. — Чи орой ир. Хоёулаа ээлжилье.

Ээж биднийг хамт орж ирэхийг хараад инээмсэглэв. Дэвтрийн тухай асуухад тэр цонх руу харан хэсэг суув.

— Би Энхийг олон жил хараагүй. Гэхдээ та хоёрын мэдэх эрхтэй зүйл бий.

Тэр орны дэргэдэх шүүгээнээс ус гуйлаа. Би аяга дүүргэж өгөхдөө ээжийн гар яльгүй чичирч байгааг анзаарав.

— Миний төрсөн өдөр яагаад түүний дүүгийн нэрний хажууд байгаа юм бэ? — гэж би асуулаа.

Ээж аягаа тавин, бид хоёрыг ээлжлэн харав.

— Та нарын бодож байгаа шиг өр биш. Тэр өдөр би ганцхан өөрийнхөө хүүхдийг бодож чаддаггүй болсон юм...

ТЭР ӨДРИЙН ӨМНӨ

Ээж үгээ эхлэхийн өмнө Сувдын авчирсан аарцыг балгалаа. Би суудлаа ойртуулж, цонхны завсраар орж ирсэн жаврыг дарахаар хөшгийг татав.

— Ээж ээ, та ядарсан бол дараа ярьж болно, — гэж Сувд хэлэв.

— Би олон жил дараа ярья гэж явсан. Одоо нэг эхэлчихвэл дээр.

Ээж бид хоёрын гарыг ээлжлэн атгав. Түүний алган дээрх хатуу цэгүүд зүүний үзүүрт хатгуулсан олон жилийн ул мөр. Би хүүхэд байхдаа тэр сорвийг тоолж суудаг байснаа санав.

— Та хоёр намайг үргэлж хүнээс юм авах дургүй гэж боддог. Тэр үнэн. Гэхдээ нэгэн үед би хэн нэгний өгсөн тусыг авахгүй бол болохгүй байлаа.

Бид дуугүй хүлээлээ. Гадаа түргэн тусламжийн машины хаалга хаагдах чимээ гарч, коридороор хэн нэгэн яаран алхав. Ээж дэвтрийг миний гараас аваад сүүлчийн хуудсыг зөөлөн илэв.

— Би энэ огноог мартчихгүй гэж бичсэн юм. Нэг айлын амьдрал тэр өдөр өөрчлөгдөж, минийх ч бас өөрчлөгдсөн.

— Энх яагаад үүнийг буцааж өгсөн юм бол? — гэж Сувд асуув.

— Магадгүй би өөрөө хадгалах ёстой зүйлээ түүнд үлдээсэн байх.

Ээж толгойгоо түшлэгт налан нүдээ анив. Би түүнийг унтлаа гэж бодтол тэр аяархан:

— Энхийн ээжийг би сайн таньдаггүй байсан. Гэхдээ тэр шөнө... — гэв.

ДУРСАХЫН ӨМНӨ

Ээж үгээ хэлэхийн өмнө Сувдаас цүнхийг нь авч өгөхийг хүсэв. Эгч шүүгээний доороос цүнхийг гаргаж ирэхэд ээж доторх жижиг алчуураа хайлаа. Алчуурын нэг буланд улаан утсаар хатгасан цэцэг байв.

— Үүнийг чи хатгасан билүү? — гэж Сувд надаас асуулаа.

Би толгой сэгсрэв. Ээж инээмсэглээд:

— Та хоёрын хэн нь ч биш. Энхийн аавын хийсэн юм, — гэв.

Эгч бид хоёр гайхан харав. Алчуурын цэцэг жаахан далий, нэг дэлбээ нь бусдаасаа урт байлаа.

— Тэр хүн оёхдоо муу байсан. Гэхдээ хүүхдүүдийн хувцсыг би засаж өгдөг болохоор өөрөө ч сурах гэж оролдсон. Нэг өдөр алчуур авчраад «Чиний ажлын хөлс» гээд өгсөн юм.

— Та яагаад бидэнд хэлээгүй юм бэ?

— Та хоёр асуугаагүй. Би ч бас өөрөө ярих цаг ололгүй явжээ.

Энэ хариу ээжийн амьдралд бидний мэдэхгүй олон хүн, олон өдөр байсныг сануулав. Бид түүнийг үргэлж ээжийн дүрээр төсөөлж ирсэн болохоос залуу эмэгтэй байхдаа яаж айж, яаж нөхөрлөж явсныг нь бараг асууж байгаагүй.

Сувд утсаа гарган алчуурын зургийг дараад:

— Үүнийг Энхийн дүүд харуулбал аавынхаа хийсэн гэдэгт итгэх болов уу? — гэв.

Ээжийн царай гэнэт өөрчлөгдөв.

— Тэр мэддэггүй байх. Хүүхдүүд бага байхад нь аав нь өөрөө яриагүй бол...

Тэр өгүүлбэрээ дуусгасангүй. Би дэвтрийн хуудсыг дахин эргүүлж, Энхийн дүүгийн нэрийг оллоо. Нэрний хажууд байсан хуучин тоонуудыг би мөнгө гэж ойлгосон. Гэтэл эхний мөр нь мөнгөн дүн биш, эмнэлгийн өрөөний дугаар шиг харагдав.

— Ээж ээ, энэ тоо юу юм бэ?

Тэр миний заасан мөрийг нүдний шилээ зүүж байж харлаа.

— Тэр үед хүмүүсийн нэрийг л санадаг байлаа. Өрөөний дугаарыг нь мартчихна гэж бодоод бичсэн.

— Та тэдэнтэй тэр эмнэлэгт танилцсан хэрэг үү?

Ээж алчуураа эвхэж, хөнжлийнхөө дээр тавив. Сувд миний хажууд сандал татан суулаа. Бид хоёр ээжийг хариулахыг яаруулсангүй. Энэ удаа тэр өөрөө ярихаар шийдсэн байв.

— Тийм. Гэхдээ тэр шөнө бид танилцсанаас илүү их зүйл болсон юм.

Коридорт тэргэнцрийн дугуй шаржигнан өнгөрөв. Ээж цонхоор өглөөний гэрэл орж ирж байгааг хэсэг хараад, үгээ цэгцлэн эхэллээ.

ЦОНХНЫ ДЭРГЭД

Би эмнэлгийн цонхны тавцан дээрх усны аягыг ойртуулж өглөө. Ээж балгаад, алчуураа дахин гартаа авсан юм. Алчуурын цэцгийг урьд нь хэдэн удаа харсан ч хэн оёсныг нь асууж байгаагүйдээ гайхав.

Сувд намайг тохойгоороо зөөлөн нударч, ээжид амрах хэрэгтэй бол ярилцлагаа дараа үргэлжлүүлж болно гэж шивнэв. Гэвч ээж бид хоёрыг сонсоод толгой сэгсэрлээ.

— Одоо ярья. Би та хоёрыг сонсож байхад хэлмээр байна.

Тэр орны түшлэгээ засаж, дэвтрийг өвдгөн дээрээ дэлгээд, эхний хуудсанд байсан огноог заалаа.