Хуурамч зураг

Оюунаагийн утсаар үзсэн тэр зургийг хүмүүс нэг шөнийн дотор арван мянга гаруй удаа хуваалцжээ.

Хар цагаан зураг дээр нэгэн эмэгтэйн араас зэвсэг барьсан хүмүүс алхаж байв. Доор нь «Монголын сүүлчийн хатан Гэнэнпил. Буудуулахынхаа өмнөх сүүлчийн зураг. Тэр тавын сартай жирэмсэн байсан» гэж бичсэн байлаа.

Оюунаа Улсын төв архивын хуучин баримтын эрхлэгчээр арван хоёр жил ажиллажээ. Тэр зургийг хоёр удаа томруулж харснаа хөлдсөн мэт суув. Хувцасны оёдол нь буруу. Гэрлийн өнгө нь буруу. Хамгийн гол нь кино хальсны ирмэг дээр хэн ч арилгаж амжаагүй жижигхэн тэмдэг үлджээ.

Маргааш нь мэдээлэл шалгагчид тайлбар гаргав: цаазын өмнөх зураг хэмээн тараасан дүрс нь 2000 онд бүтээсэн киноны нэг кадр байжээ.

Оюунаа архивын хонхыг дарахаар гарахдаа үүдэнд нэгэн эмгэнийг харав. Далан таваас хэтэрсэн, хуучин дээлийнхээ товчийг хүртэл ганц ч алдалгүй товчилсон, гартаа хүүхдийн цээж хэмжээтэй даавуун уут чанга атгасан эмгэн байв.

«Охин минь, энэ зургийг чи шалгадаг хүн мөн үү?» гэж тэр сул хоолойгоор асуув. «Тэгвэл би чамд жинхэнийхийг үзүүлье. Гэхдээ нэг нөхцөлтэй. Хоёр дахь удаа нээж болохгүй.»

Оюунаа толгой дохив. Хариуд нь эмгэн уутыг ширээн дээр тавьсан ч гараа тавьсангүй.

«Миний ээж үүнийг тавин жил нуусан. Үхэхийнхээ өмнөхөн над: «Хатны охин гэж хэзээ ч бүү хэл. Харин нэг өдөр хэн нэгэн худлаа зургийг үнэн гэж магтвал тэр үед л үнэнийг гаргаж өг» гэсэн юм.»

Хөвчийн охин

Эмгэн ууттай холбоотой түүхийг ээжийнхээ яриагаар өгүүлж эхлэв. Оюунаа түүнийг хэлсэн үг бүрээр нь баримт, тэмдэглэлтэй тулган шалгаж суув.

1905 онд Хөвчийн жонон вангийн хошууны Буурлын энгэрт нэгэн охин төрсөн. Нэр нь Цэенпил. Эцэг нь Наваанлувсан. Тэр хүүхэд ахуй насаа адуу, хонины дундуур өнгөрөөж, хаврын ширүүн салхинд хацар нь хагарч, хоолой нь нарийхан сайхан болж өссөн.

Нутгийн залуусын дунд барилдаж нэр сайтай нэгэн хүү байв. Лувсандамба. Тэр охинд хэзээ ч нууцлаж чадаагүй нэг л зүйл бий: хаа явсан ч гэрэл нь ойртдог гэдэг. Хоёр хүн бие биедээ амлалт өгчихсөн байв.

1923 оны өвлийн эхэнд Эх дагина Дондогдулам хатан нас барсан тухай мэдээ хошуу хошуугаар тархав. Богд хаан гэрийн эзэнгүй болсон гэж ярьж, хүмүүс шивнэлдэв. Удалгүй хүрээнээс хүн ирж, зарим ламын айлд гэрээсээ хэтэрсэн хүүхэд, охидыг сонгон шалгаж явав.

Цэенпилийн гэрийн үүдэнд ирсэн хүн тавин алхмын цаанаас л мориноос бууж, малгайгаа тайлсан гэдэг. Эмгэн ээжийнхээ яриаг дуурайн: «Тэр өдөр бүх гэр дотор нэг ч хүн амьсгалсангүй гэсэн. Аав нь шалан дээр чимээгүй гараа тавьсан, ээж нь хоёр үгийг л давтсан: Тэнгэр минь...»

Тэр шөнө Лувсандамба уулын энгэрт Цэенпилийн хажууд нэг ч үг хэлж чадалгүй зогсжээ. Маргааш нь түүнийг хүрээний хүмүүс дагуулан явах байв.

Цагаан дарь

Их хүрээнд хатад хэлний чимээгүй, хоол нь халуунаа алддаг гэдэг. Цэенпил Богд хааны ордонд хөл тавихдаа гэзгээ хоёр дахин гараараа чангалж байв.

Богд хаан ердөө олон ойлголтыг дундаа барьж явсан хүн байв: тэнгэрийн ач, шашны хуулийн дүрэм, гарын хөдөлгөөн болгоны ач холбогдол. Харин нүд нь муудаж, бие нь доройтож, Эх дагина нас барсны дараа ордон нь хүйтэн болсон байв. Тэрхүү хүйтэнд нэгэн шүүрс шиг залуу охин орж ирэв.

Цэенпил унадаг өвчтэй байсан гэж эмгэний ээж ярьдаг байжээ. Богд хаан үүнийг хараал гэж үзэлгүй, Юмчагмаа хэмээх нэр хайрлаж, Цагаан дарь болгон өргөмжилсөн гэдэг. Хатан болсон охин нутаг, хайртай хүн хоёроосоо холдов.

Эмгэн энэ хүртэл ярихдаа уутыг гараас нь салгасангүй. «Ээж минь хэлдэг байсан: хатан гэдэг нь хүчтэй хүн гэсэн үг биш. Заримдаа хамгийн ганцаардсан хүн гэсэн үг.»

Нэг жил ч болоогүй. 1924 оны тавдугаар сарын 20-нд Богд хаан таалал төгсөв. Хаант засаг нуран, ордонд хүн цөөрч, хатад хоорондоо шивнэлдэв. Цэенпилд Богдын сангаас хөрөнгө олгож, арван долоон тэмээнд ачаа ачуулан нутагт нь буцаав.

Эмгэний ээжийн ярьснаар, Цэенпил ордноос гарахдаа хүрэмнийхээ шургаганд нэг зүйл нуусан гэдэг. Чухам юу байсныг нь тэр хэлж мэддэггүй байжээ.

Эмгэн уутны аманд хүрч, зангилааг нь зөөлөн хөдөлгөв. Оюунаагийн хүзүүгээр хүйтэн мэдрэмж гүйв: «Энэ уутанд 1938 оны есдүгээр сарын арван хэдэн гэсэн хуудас бий. Миний ээж түүнийг өөрөө олоогүй. Түүнд нэг хүн авчирч өгсөн. Тэр хүн хэн болохыг би хэзээ ч мэдээгүй.»

Архивчин бүсгүй хуудсыг нээхээр гараа сунгав. Гэтэл эмгэн тэр мөчид гарыг нь барьж авлаа.

«Нээхээсээ өмнө хэлж өг. 1938 онд хатныг буудсан хүмүүс яагаад гэрийнхэнд нь нэг ч өдөр үнэнийг хэлээгүй юм бэ? Тэгээд тэр өдөр хатны хажууд хэн байсан бэ?»

Буцаж ирсэн хатан

Эмгэн гарыг нь сулласан ч нүдээ өргөсөнгүй.

«Уутыг нээхийн өмнө хатан буцаж ирсний дараах арван жилийг мэд» гэж тэр хэлээд ярьж эхлэв.

1924 оны зун арван долоон тэмээний цуваа Хөвчийн хошууны нутагт орж ирэхэд хүмүүс гэрийнхээ үүдэнд бүгд зогсож байжээ. Цэенпил тэмээний ард хөлөөрөө алхаж явсан гэдэг. Хэн нэгэн хатан ирлээ гэж шивнэхэд бүгд хүндэтгэн мэхийсэн боловч тэр «Намайг Цэенпил гэж дуудаж бай» гэж л хэлжээ.

Уулын энгэрт нэг хүн хөдөлгөөнгүй зогсож байв. Лувсандамба. Нэг жил өнгөрсөн ч тэр нэг л цэгт, тэр л өдрийн хувцастай мэт зогсож байсан гэдэг. Хоёулаа дахин нэг ч үг хэлсэнгүй. Цэенпил зүгээр л морины жолоог хүнд өгч, түүн рүү алхсан юм.

Үүнээс хойш хэдэн жилийн турш тэдний гэрт хоёр охин төрж, хонины хорооны утаа дээр хүүхдийн инээд хоногийн хоногоор дуулдав. Гэвч Богдын хатан гэдэг нэр Цэенпилийг орхисонгүй.

«Ээж минь хэлдэг байсан: хатан гэдэг нь хүнд нэг удаа өмсүүлдэг даалуу, дахиж тайлж болдоггүй юм гэж» гэж эмгэн хэлэв.

Олон жил өнгөрөхөд цаг үе өөр болжээ. Хаант засгийг дурсах нь буруу болж, Богдын нэртэй холбоотой бүхэн сэжигтэй болов. Хатны малыг тоолж, хөрөнгийг нь хураав. Нэг удаа биш, хэд хэдэн удаа. Ирсэн хүмүүс хайрцаг бүрийг онгойлгож, дэрний дотор хүртэл гараа хийсэн гэдэг.

Тэд ганц зүйл асуусан: «Богдын сангаас юу авч гарсан бэ? Өөр юу нуусан бэ?»

Цэенпил үргэлж нэг л хариулт өгчээ: «Танай тоолсноос өөр юу ч байхгүй.»

Тэр худал хэлж байсан. Харин худлаа үнэний нэг хэсэг болж болдгийг тэр цагт хэн ч мэдээгүй.

Шөнийн тогшилт

1938 оны хавар. Хотоос хол, Хөвчийн хошуу хүртэл айдас түрүүлж ирсэн жил байлаа.

Айл болгонд нэг хүн дутаж байв. Өчигдөр нэг лам, өнөөдөр нэг багш, маргааш нь нэг мал аж ахуйн дарга. Хүмүүс хаалгаа түгжиж, шөнө чимээгүй унтаж сурчээ. Хэн нэгний нэр нэг бичигт орчихвол тэр хүн өглөө болтол гэртээ байхаа больдог гэж ярьдаг байв.

Лувсандамба тэр шөнө эхнэрийнхээ хажууд сэрүүн хэвтэж байв. Чи бодож байна уу? гэж Цэенпил хоолойгоо намсган асуув. Бодож байна гэж тэр хэлсэн. Түүнээс өөр юм ярьсангүй.

Цэенпил тэр үед хэдэн сарын жирэмсэн байв. Гэрийнхэн тэрийг мэдэж байсан. Гэвч түүнийг өдөр тутам хараад суухаас гадна хэн нэгэн нь, магадгүй хөрш айлын хүн нь, жирэмсэн гэдгийг нь бичиж өгсөн байж болно.

Тэр шөнө эмэгтэй хоёр охиныхоо дэргэд суугаад нэг юмыг дэвсгэр дор шургуулав. Даавуун уут. Жижиг, нэгэн дүрстэй, гараараа дарахад зөөлөн. «Үүнийг хэн ч олохгүй байх ёстой. Нэг өдөр хэн нэгэн худлаа зургийг үнэн гэж магтвал тэр үед л үүнийг гаргаж ирээрэй» гэж тэр том охиндоо шивнэв.

Охин юу ч ойлгосонгүй. Харин ээжийнхээ нүдэнд нэгэн өвөрмөц ширүүн тайван байхыг л харжээ.

Гадаа морины хөл дуугарав. Дараа нь үүдийг гурван удаа тогшлоо. Хэн ч хариу хэлсэнгүй. Тогшилт дахин сонсогдож, хаалга зэрэг нээгдэв.

Цэенпил босоход ямар ч айдас харагдсангүй. Тэр зүгээр л толгойн малгайгаа тавьж, хоёр охиныхоо духыг ээлжлэн үнсээд, дараа нь хараагүй хүмүүсийн араас гарч одов.

Тэр шөнийн дараа Цэенпилийг хэн ч гэрт нь дахин харсангүй.