Эзэнгүй морь

1221 оны өвөл. Их хааны цэрэг баруун зүгт тулалдаж, эх нутагт нь үлдсэн айлууд алсын аянд морь, хүн гарган хүлээж байлаа.

Харуулын буудлын адуу манасан хүү үүр цайхаас өмнө эзэнгүй морь дагуулан ирэв.

Сорхугт тэр шөнө нойр багатай хоносон юм. Салхи эсгий үүдний завсраар цас шургуулж, галын илчийг авч одно. Үүрийн өмнө тэр хүүг мордтол нь хүлээж, халуун цайны оронд өчигдөр хатаасан аарцаас атгаад өгчээ. Хүүгийн аав хоёр намрын өмнө цэрэгт морджээ. Хүү буудалд ирсэн хүн бүрээс аавынхаа сураг асуудаг ч түүнийг таних хүн одоогоор таараагүй байв.

Бөхөдэй хэдэн айлын гаргасан морийг энд харж, элч өнгөрөхөд уналга сэлгэж өгдөг. Энэ өвөл адууны тоо цөөрч, хүлээсэн хүнээс нь шаардах уналга улам олон болжээ. Сорхугт эцэгтээ морь барилцаж, элэгдсэн эмээл хазаарыг засаж, ирсэн хүний үгийг сонсоно. Алс газрын тухай хүмүүс их ярьдаг ч гэртээ буцах тухайгаа хамгийн удаан ярьдагсан.

Морь хөлсөө хаттал давхиад, цантсан дэлээ сэгсэрч зогсоно.

Сорхугт элчийг мордуулсан өглөөгөө эргэн санав. Тэр хүн халуун шөл ууж дуусаад аягаа өөрөө угаахаар босоход Бөхөдэй болиулсан юм. «Зам урт, гараа дулаацуул» гэж хэлээд морины бүчийг нь өөрөө татаж өгчээ. Элчийн унаа хөл хөнгөн ч нэг хойт туурайн ирмэг эмтэрснийг Сорхугт анзаарч, замд солих морь байгаа эсэхийг асуусан.

— Хоёр дахь довын цаана айл бий. Тэнд хүрвэл арга олдоно, — гэж элч хэлсэн.

Тэр үед хэн ч хоёр дахь довын цаана түүнийг хүн отож байна гэж бодоогүй. Харин үдээс хойш салхи ширүүсэхэд Сорхугт эзгүй тал руу харж, морь нь халтирсан болов уу гэж санаа зовсон билээ.

Одоо танил хонхыг хараад тэр морины туурайг шалгав. Эмтэрсэн ирмэг мөн байлаа. Хонх нь өөр хүнийх байж магадгүй гэсэн өчүүхэн горьдлого нь тэнд арилжээ.

Бөхөдэй хонх дуугарах бүрд хэн ирснийг мэдэхгүй ч морь бэлэн байлгадаг байв. Энэ удаа хонх дуугүй байсан нь Сорхугтын санаанаас гарахгүй. Тэр хүүгийн гутлын цасыг сэгсэрч өглөө. Хүүхдийн хоолой даарч сөөнгө болсон тул дотогш орж дулаацахыг хэлэв. Гэвч хүү аавд нь хэлэхээр яарав. Эмээлийн бүүрэгт сумны үзүүр шигдэж, модонд нь цус шингэжээ. Харин морь шархгүй байв.

Сорхугт амгайг нь тайлж өгөх зуураа эмээлийн арын бүчийг тэмтрэв. Захидлын сав байх ёстой газар хоосон байлаа. Эмээлд уясан жижиг хонхны нэг нь тасарчээ. Харуулын буудлыг хариуцдаг эцэг Бөхөдэй нь уг хонхыг өмнөх өдөр тэр элчийн эмээлд уяж өгсөн юм.

— Хаанаас олов?

— Хойд гүвээний цаанаас. Ганцаараа зогсож байсан.

— Аавд хэл. Хоёр хүн дагуулаад мөрөөр нь яв гэж дамжуул.

Үдээс өмнө элчийг олж ирэв. Цас түүний мөрийг бараг дарсан ч хугарсан сумны цусаар дагажээ. Эр амьд байсан боловч амьсгалах бүрдээ цустай хөөс тургина.

Сорхугт галд ус бүлээцүүлж, дээлнийх нь энгэрийг задлав. Сум мөрнийх нь доогуур нэвтэрчээ.

— Захиа хаана байна? гэж Бөхөдэй асуув.

Элч аяганаас балгаад Сорхугтын бугуйг атгалаа.

— Надаас… авсан.

— Хэн?

— Надтай явсан хүн.

Тэр бүсэндээ хавчуулсан жижиг модон хавтгай гаргаж ирэв. Ирмэг нь цусаар норжээ. Бөхөдэйд өгөх гэсэн боловч гар нь чичирч, Сорхугтын өвөр дээр унагаав.

— Зүүн голын айлуудыг нүүлгэх… тушаалыг буцаасан. Шинэ мэдээг хүргэх ёстой.

— Хэний тушаал вэ?

Элч амьсгалаа арай ядан авч:

— Хавтгайг… бичээчид үзүүл, — гэж шивнэв.

Түүний хуруу Сорхугтын бугуйнаас аажимхан суларлаа.

Гэрт хэн ч дуугарсангүй. Гадаа морьд тургих нь сонсогдоно.

Сорхугт хавтгайг өвөртлөв. Эцэг нь бичиг мэдэхгүй. Буудлаар өнгөрдөг уйгур бичээч өвгөнөөс багадаа үсэг заалгасан ч бүгдийг уншиж чадахгүй байлаа. Өвгөн нэгэн хавар тэднийд гурван өдөр саатахдаа хусан холтос дээр нэрийг нь бичиж өгчээ. Тэр цагаас Сорхугт сурсан хэдэн үсгээ мартчихгүйн тулд үнсэн дээр зурж давтдаг байсан юм.

Одоо хавтгайн нойтон ирмэгийг арчтал хэдэн танил тэмдэг үзэгдэв. Тэдгээрийг таних нь нэг хэрэг, харин өөрийн ойлгосон зүйлд хүний амьдрал даатгах өөр хэрэг. Сорхугт хавтгайг өвөртөө хийхдээ дараагийн элч ирвэл бичиг мэдэх хүн асууна гэж бодов.

— Өөр нэг хүн явуулъя, — гэж Бөхөдэй хэлэв. — Сонссоноо хүргэх хэрэгтэй.

— Би явъя.

— Мөрийг нь дарж байгаа хүн бий. Чи ганцаараа явахгүй.

Тэгтэл үүдний эсгий сөхөгдөж, цасанд дарагдсан хүн орж ирэв.

Сорхугт түүнийг танихад амьсгалахаа мартлаа. Гурван жилийн өмнө цэрэгт мордож, өнгөрсөн намар түр гэртээ ирээд буцсан ах Чинбай нь байв.

Түүний баруун гар цустай бөсөөр ороолттой, бүсэнд нь элчийн захидлын сав зүүгджээ.

Ах

Бөхөдэй хүү рүүгээ ухасхийснээ дэргэд нь очоод зог тусав.

— Чи хаанаас ирж байна?

Чинбай савыг тайлж, галын дэргэд тавилаа.

— Энэ хүнийг гүйцэж ирлээ.

Сорхугт элчийн хучсан нүүр рүү харлаа.

— Чи түүнийг харвасан уу?

— Үгүй.

— Тэгвэл захидлыг нь яагаад авсан юм?

Чинбай эцэг рүүгээ харснаа өвдөглөн суув.

— Биднийг замд хоёр морьтон тосож харвасан. Би нэгийг нь унагаасан. Нөгөө нь зугтсан. Элчийг мориноос унахад савыг авч, нөгөө морьтныг хөөсөн юм. Гүйцээгүй. Буцаж ирэхэд элч ч, морь нь ч алга байсан.

Бөхөдэй савыг авч үзэв. Тагийг боосон сур тасарчээ.

— Нээсэн байна.

— Дотор нь юу байгааг мэдэх хэрэгтэй болсон.

— Бичиг уншиж чаддаг болоо юу?

— Замд бичиг мэддэг хүн таарсан.

— Юу гэсэн байна? гэж Сорхугт асуулаа.

— Зүүн голын айлуудыг нүүлгэхгүй. Харин морь, хүн гаргуулж, хавар хүртэл энэ замаар явах элч нарт нийлүүлнэ.

Бөхөдэй духаа үрэв.

— Муугүй мэдээ байна. Өглөө зам гармагц элч явуулна.

— Би өөрөө хүргэнэ, — гэж Чинбай хэлэв.

— Чиний гар шархтай байна.

— Нэг гараараа жолоо барьж чадна.

Сорхугт ахынхаа шархыг боолоо. Бугуйн дотор талд нь гүн зүсэгдсэн шарх байв. Чинбай мориноос унахдаа чулуу мөргөсөн гэж хэлэв. Харин шархны дээгүүр нарийн сур чанга ороосны мөр үлдсэнийг Сорхугт анзаарчээ.

Шөнө Бөхөдэй буудлын эрчүүдтэй элчийг оршуулахаар гарлаа. Чинбай халуурч, гэрийн хойморт унтав.

Сорхугт савтай бичгийг галын дэргэд тавиад ахынхаа царайг ажиглав. Хацрын нь шарх сорви болж, баруун чихнийх нь дэргэд багадаа унаж авсан цагаан толбо хэвээрээ байлаа. Өнгөрсөн намар тэр гэртээ гуравхан шөнө хоносон. Аавтайгаа адуу тоолж ирснийхээ дараа нэг ч үг дуугаралгүй, өглөө эрт мордсон билээ.

Тэр өдөр аав нь ахыг нь явсны дараа уяаны дэргэд удаан зогссон. Сорхугт юу ярьсныг асуухад «Морь л тооллоо» гэсэн. Гэтэл ахынх нь одоо хэлсэн үг, гарын шарх хоёрт тайван багтах зай байсангүй.

Гадаа газраас сэвэлзэх салхи гэрийн эсгийг татна. Сорхугт үүдний оосрыг чангалаад, голомтын дэргэд эргэн суув. Тэр ахыг сэрээж дахин асуумаар байсан ч хариуг нь сонсохоос айв. Хэрэв Чинбай үнэн хэлж байвал ямар хэрэгт оролцсоныг нь мэдэхгүй өнгөрч болно. Харин худал хэлж байвал тэр худалтай нь хамт маргаашийн элч хөдөлнө.

Сорхугт өвөр дэх модон хавтгайг гаргалаа. Галын гэрэлд зарим үсгийг таньж уншихад зүүн голын нэр, «нүүлгэхгүй» гэсэн үг байв. Дараагийн мөрөнд «бичгийг хүргэгч» гэж эхлээд элчийнх бололтой нэг нэр бичжээ. Хавтгай дээр жижиг тамганы мөр байлаа.

Тэр савтай захидлыг авч дэлгэв. Бичгийн ихэнхийг нь ойлгохгүй ч «нүүлгэн», «гурван хоногт» гэх үгсийг танив. Зүрх нь хүчтэй цохилж эхлэв.

— Чи юу уншиж байгаа юм?

Чинбай өндийж, түүн рүү харж байлаа.

— Чиний хэлснээр бол энэ захидалд нүүлгэхгүй гэсэн байх ёстой.

Ах нь босох гэснээ шархтай гартаа тулж чадалгүй буцаад суулаа.

— Надад өг.

— Элчийн авч явсан шинэ тушаал хаана байна?

Чинбай дүүгийнхээ атгасан модон хавтгайг олж харжээ.

— Түүнийг чи хаанаас авсан юм?

— Ах аа, үнэнээ хэл.

Гадаа цас үүдний эсгийг шүргэнэ. Чинбай хэсэг дуугүй сууснаа:

— Би элчийг харваагүй. Гэхдээ түүнийг отох хүмүүс байгааг мэдэж байсан, — гэв.