Усны тэмдэг

1940-өөд оны нэгэн хавар салчин Заяа голын ус хэр нэмэгдсэнийг мэдэх гэж эргийн гурван чулууны дундахыг хардаг байлаа. Тэр өдөр хоёр дахь чулуу нь үд болохоос өмнө далд орчихов.

Заяа гарам дээр ганцаараа ажиллаж байлаа. Тэр завиа татаж гаргаад ёроолыг нь шалгахад зүүн талын урт банзны заадас нойтон гялтганав. Өчигдөр орой цохиж тогтоосон шаантаг нь жаахан сул гарчээ.

Тэр хутганыхаа бөгсөөр дахин цохилоо. Шаантаг байрандаа шигдсэн ч банзны үзүүрийг дарахад үл мэдэг хотойв.

Орой аав нь ирэхээр хамт засна гэж өглөө бодсон юм. Одоо аавыг хүлээх ч, завиа эргүүлж тавих ч зав алга. Голын наад талд нэг эмэгтэй ирчихсэн, цаад эргээс бас нэг хүн гараараа даллана.

Заяа хормойгоо шуун усанд орж, завиа түлхэв. Өчигдөрхөн гүехэн байсан газрын ус өнөөдөр өвдөг давжээ. Эмэгтэй эрэг дээр нэг ууттай юм тэврэн зогсоно. Морь нь эмээлтэйгээ хажууханд нь өвс шүүрнэ.

— Гарах уу? — гэж Заяа асуув.

— Цаана чинь хүн байна. Эхлээд тэр хүнийг аваад ир.

Эмэгтэй дөч гаруйтай болов уу гэмээр ч ядарсан царай нь насыг нь хэлэхэд бэрх. Алчуурынх нь зах салхинд хийсэхэд тэр эрүүгээрээ хавчин барилаа.

— Ус нэмэгдэж байна. Та суучих. Буцахдаа тэр хүнийг аваад ирье.

— Би яарахгүй.

— Гол л яарна даа.

Эмэгтэй инээсэнгүй. Усны дууг чагнах мэт хэсэг зогссоноо цаад эрэг рүү харав. Тэнд байгаа хүн мориныхоо дэргэд зогсон, гараа далласаар байлаа.

— Тэр морьтойгоо яах юм бол?

— Дээд талын бургасанд уяад, ус буухаар буцаж авна. Таныхыг ч энд уячихаж болно.

Эмэгтэй толгой дохив. Заяа мориных нь жолоог авч, урт ногттой нь эргийн өндөрлөгт уялаа. Дараа нь завь руу буцаж ирэхэд эмэгтэй уутнаасаа хоёр модон аяга гаргаж нэгийг нөгөөд нь шургуулж байв.

— Хагарах юм байна уу? Дунд нь алчуур хавчуулаарай.

— Хагарахгүй ээ. Нэг нь нөгөөгөө тогтоогоод байдаг юм.

Эмэгтэй аягануудаа буцаан хийгээд завинд суув. Суудлын банзанд хүрмэгцээ гараараа тэмтрэн, зүүн тийшээ жин дарж суух гэснээ Заяагийн хэлснээр голлуулж суулаа.

Ус эргээс холдох тусам гүн ногоон өнгөтэй болов. Заяа сэлүүрээ жигд татна. Завины ёроолд нэвчсэн усыг харуулахгүй гэсэндээ эмэгтэйн уутыг бага зэрэг наашлуулж тавив.

Нөгөө эрэгт ойртох тусам хүлээж зогссон хүний дүр тодорлоо. Өвгөн малгайгаа авч духаа арчаад завь руу алхав. Эмэгтэйн мөр гэнэт хөшчих шиг болов.

— Эргээд буцъя, — гэж тэр хэллээ.

— Эрэгт хүрчихлээ шүү дээ.

— Буцъя. Би энд буухгүй.

Заяа сэлүүрээ уснаас гаргасангүй. Эргэхэд урсгал завины хажууг авч мэднэ. Тэр аль болох эрэг дагуулж, хошуугаа гүехэн ус руу чиглүүлэв.

Өвгөн завины уяанаас барьж тогтоох гэсэнд эмэгтэй огцом бослоо. Завь нэг тал руугаа хазайж, аяганууд уутан дотроо тас няс дуугарав.

— Суугаарай! — гэж Заяа хашхирлаа.

Өвгөн гараа татан, завинд суугаа эмэгтэй рүү ширтэв. Дараа нь түүний ам үл мэдэг хөдөллөө.

— Долгор оо?

Хоёр аяга

Эмэгтэй завины ирмэгийг чанга атгасан чигтээ аажуухан суув. Заяа сэлүүрийнхээ ишээр эрэг тулж, тэднийг хоёуланг нь харлаа.

— Долгор мөн байна, — гэж өвгөн хэлэв. — Чи хаанаас...

— Би буцаад гарна.

Түүний хоолой өмнөхөөсөө сул байв. Заяа уяагаа эргийн шонд ороож тогтоогоод, завины ёроолд тогтсон усыг шанагаар хутгаж эхэллээ. Өвгөн туслах гэсэнд Долгор гараа өргөв.

— Битгий хүр.

Өвгөн гараа унжууллаа. Тэр эхлээд дүүдээ, дараа нь уутны амнаас цухуйх аяганы ирмэгт хараа тогтоов.

— Манай ээжийн аяга байна.

— Минийх болсон.

— Би тэгж хэлээгүй.

Долгор уруулаа жимийв. Ус шанаган дотор цалгих чимээ тэдний хооронд гарсан нам гүмийг дүүргэв. Заяа яриаг нь сонсохгүй мэт завины буланг ухаж суусан ч тэднийг нэг гэрийн хүмүүс бололтой гэж бодов.

— Намайг Намсрай гэдэг, — гэж өвгөн Заяад хэлэв. — Энэ миний дүү. Бид арван хоёр жил уулзаагүй.

Долгор ах руугаа харсангүй. Тэр завинаас буух гээд хөлөө сунгаснаа эргийн нойтон шаварт халтирав. Намсрай гараа сунгахад тэр түшсэнгүй, завины ирмэгээс өөрөө барьж өндийлөө.

— Танайх энэ хавьд байгаа юм уу? — гэж Заяа асуув.

— Цаахан жалгын цаана. Ээжийнхээ буурийг үзэх гэсэн юм.

Намсрай дүүгээ гайхан харлаа.

— Чамайг ирвэл хэлээрэй гэж би эндхийнхэнд захисан. Ээжийн буурь руу хүргээд өгье.

— Би замаа мэднэ.

— Тэр хавийн голдирол өөрчлөгдсөн.

— Зам өөрчлөгдсөн болохоос нутаг минь өөрчлөгдөөгүй байлгүй.

Заяа шанагаа тавиад завины банзыг ажлаа. Заадсаар ус дахиад шүүрсэн байв. Тэр өвөртөө хийсэн жижиг шаантагнаасаа нэгийг гарган, хэн ч хараагүй мэт суудлын доогуур шургууллаа.

Долгор ажигласан бололтой.

— Чиний завь ус авч байна.

— Жаахан л шүүрч байгаа юм. Би шанагадаад гаргана.

— Усанд нэг л юм болбол жаахан, их нь ялгаагүй дээ.

Заяа юу ч хэлсэнгүй. Ингэж хэлэх эрхтэй хүн бол тэр өөрөө баймаар. Гэвч завиа одоо эрэг дээр татаж орхивол Намсрайг цааш гаргаж чадахгүй. Долгорыг ч буцахыг хүсвэл хүргэж өгөх аргагүй.

Цаанаас хөвж ирсэн урт мөчир хажуугаар нь шүргээд өнгөрөв. Өглөө эрэгт ил байсан гурав дахь чулууг ус долоож эхэлжээ.

Намсрай хөвөө рүү ойртож, голын дээд тал руу харав.

— Орой хүрэхгүй үерлэнэ. Дүү минь, чи эхлээд энд буу. Би гарчхаад, завийг нь буцааж явуулъя.

— Би хаашаа гарахаа өөрөө шийднэ.

— Тэр жил чиний өмнөөс би ганц зөв юм хийсэн хүн дээ.

Долгор энэ удаа ах руугаа эгц харав.

— Чи юу мэддэг юм?